Lê Lợi và Hắc Y đế

20 Apr
Lê Lợi và Hắc Y đế
 
Le Minh Khai
 
 
Người dịch: Hà Hữu Nga
 
 
Lời người dịch: Trên trang mạng leminhkhai.wordpress.com có một số bài viết ngắn đề cập đến các vấn đề quan trọng về lịch sử, văn hóa Việt Nam. Chúng tôi cố gắng dịch và chuyển tải đến những ai liên quan – quan tâm, và mong rằng các vị sẽ có các trao đổi giúp làm rõ vấn đề mà tác giả Le Minh Khai đặt ra nhằm thúc đẩy học thuật phát triển.
 
 
Có nhiều lĩnh vực lịch sử trong đó “các sự kiện” luôn được nghiền ngẫm lâu dài. Nhưng lịch sử tiền hiện đại Việt Nam lại không phải là trường hợp đó. Ngược lại, các nhà sử học đã vét rỗng bề mặt của các chứng cớ văn bản để viết lịch sử Việt Nam, và kết quả là vẫn còn lại quá nhiều điều mà chúng ta không biết, và quá nhiều thứ mà chúng ta tưởng là đã biết thì lại không phải như vậy.
 
Tôi luôn tự tìm cách đọc một bản thảo lịch sử tiền hiện đại theo cách sau: tôi phát hiện ra một đoạn không có ý nghĩa gì. Sau đó tôi bắt đầu đọc các văn bản có liên quan để xem liệu có thể luận đoán được ý nghĩa của nó hay không và trong suốt quá trình đó tôi trăn trở với các loại ý tưởng và hiểu biết mới. Trường hợp cuối tuần này là một tước vị quan phương khó hiểu khiến tôi phải vật lộn theo đúng cung cách đó.
 
Trong thế kỷ XV, khi Lê Lợi chiến đấu chống nhà Minh và đám tòng phục người Việt của họ để giành quyền kiểm soát vương quốc, ông đã được một người Thái vùng Mường Mộc giúp đỡ. Sau đó địa phương này được xác định là Mộc Châu, và ngày nay là một huyện của tỉnh Sơn La.   
 
Sách Đại Việt sử ký toàn thư chép về sự việc đó như sau: 
 
嘉興鎮木忙父道車可參等歸[10/36a] 順。
Gia hưng trấn mộc mang phụ đạo xa khả tham đẳng quy thuận.
 
Dịch nghĩa: Bọn phụ đạo Mường Mộc trấn Gia Hưng Xa Khả Tham cùng theo về (10/36a).
 
授可參入内司空同平章事,知陀江鎮。
Thụ khả tham nhập nội tư không đồng bình chương sự, tri đà giang trấn.
 
Dịch nghĩa: Trao cho Khả Tham chức Nhập nội 1 Tư không Đồng bình Chương sự, cai quản 2 trấn Đà Giang.
 
“Phụ đạo” là chuyển ngữ một cương vị thủ lĩnh Thái “phu tao”. Các chính thể Thái được gọi là “mường” và thật ra thì Việt Nam cũng có thể chế mường tương tự trong một trấn ở vùng núi Tây Bắc. Người Việt có thể nhận thức rõ rằng họ kiểm soát vùng này bằng cách gộp nó vào một trấn, một loại đơn vị hành chính, nhưng trong thực tế thì trấn lại bao gồm mường do một phụ đạo cai quản, điều đó cho thấy người Việt kiểm soát không đáng kể, nếu thực sự có một sự kiểm soát nào đó đối với các vùng như vậy.   
 
Dù sao thì Xa Khả Tham cũng đã giúp Lê Lợi và đã được ban thưởng vì công lao đó. Nhưng lại khó mà hiểu được một cách chính xác ông đã được ban thưởng như thế nào, vì tước vị mà ông được ban thưởng không thực sự có mấy ý nghĩa 3. Chắc chắc phải có một lỗi sao chép, in ấn nào đó (một hiện tượng RẤT thường gặp trong Đại Việt sử ký toàn thư) vì những chữ này không thể hiện một tước vị rõ ràng, vì vậy tôi buộc phải đoán rằng ở đây nguyên ủy có lẽ có chủ kiến gì đó.
 
Để biết được Lê Lợi thực sự muốn ban cho Xa Khả Tham tước vị gì, tôi đi tìm ở một số nguồn tư liệu khác. Cần nhớ rằng Đại Việt sử ký toàn thư là nguồn tư liệu sớm nhất về thông tin này, vì vậy các nguồn tư liệu muộn hơn thực sự không thể được coi là chính xác hơn, nhưng chí ít tôi cũng tò mò xem các nguồn khác có thể nói được điều gì.
 
Và sau đây là những gì mà tôi tìm được trong sách Đại Nam nhất thống chí của thế kỷ XIX:
 
車可參佐黎太祖定天下,以功賜國姓,封司空,許木州為食邑。子孫世襲。
 
Xa Khả Tham tá Lê Thái tổ định thiên hạ, dĩ công tứ quốc tính, phong tư không, hứa mộc châu vi thực ấp. Tử tôn thế tập.
 
Dịch nghĩa: Xa Khả Tham giúp Lê Thái tổ định thiên hạ, vì có công nên được ban quốc tính, phong tước Tư không4 và cho Mộc Châu làm thực ấp. Con cháu được thế tập.
 
Ở đây lại thấy tước vị khác hẳn, chỉ có hai từ 5 cũng thấy ở tước vị ghi dài hơn trong Đại Việt sử ký toàn thưSách Nhất thống chí còn ghi rằng Xa Khả Tham được 封 phong tước ấy. Vậy là toàn bộ tước vị đó đã được ghi khác nhau 5. Sách này cũng ghi rằng Xa Khả Tham được ban quốc tính họ Lê, nhưng trong Đại Việt sử ký toàn thư, việc ban quốc tính được ghi ở đoạn sau, vì vậy thực ra thì không khác.
 
Vậy là vẫn chưa rõ Xa Khả Tham được phong tước gì, nên tôi tìm đến một văn bản khác nữa, đó là sách Hưng Hóa phong thổ lục của Hoàng Trọng Chính, được viết năm 1778. Đây là một cuốn địa chí về một vùng núi Bắc Việt Nam, những dòng sau viết về Xa Khả Tham và Lê Lợi:
 
車可參以兵佐高皇定天下,有功賜國姓,司徒國功公,許木州為食邑。號黑衣帝,其子孫世襲。
 
Xa Khả Tham dĩ binh tá cao hoàng định thiên hạ, hữu công tứ quốc tính, tư đồ quốc công công, hứa mộc châu vi thực ấp. Hiệu hắc y đế, kì tử tôn thế tập.
 
Xa Khả Tham vì có công đem binh giúp Cao Hoàng [Lê Lợi] định thiên hạ có công được ban quốc tính, [tước vị này hoàn toàn tào lao và vô nghĩa!!!] 6 tư đồ quốc công công, cho Mộc Châu làm thực ấp. Danh xưng hắc y đế. Con cháu được thế tập.
 
Khi tìm được thông tin này, từ trong tâm trí tôi hiện về một bình chú tôi mới đọc được của một học giả lớn người Thái là Cầm Trọng. Năm 1978, Cầm Trọng viết trong cuốn Người Thái ở Tây Bắc Việt Nam như sau: “Người Thái ở Tây Bắc là một bộ phận của dân tộc Việt Nam. Ý thức quốc gia Việt Nam thống nhất ở họ đã có từ lâu rồi”.
 
Vào năm 1978, các học giả Việt Nam buộc phải nói như vậy. Thật không may, cho đến tận bây giờ tình hình về cơ bản vẫn không thay đổi. Nói không may là vì điều mà những đoạn này thể hiện lại chính là câu truyện về các mối quan hệ Thái – Việt đã không bao giờ được kể. Nếu người ta gạt sang một bên cái huyền thoại dân tộc chủ nghĩa mà mọi dân tộc sống trong phạm vi các đường biên giới Việt Nam vẫn tin tưởng kể từ buổi đầu thống nhất Việt Nam với tư cách là một dân tộc, và nhìn vào các nguồn sử liệu cả của người Việt lẫn người Thái thực sự ghi chép thì họ sẽ thấy rằng quá khứ phức tạp hơn nhiều.
 
Công bằng mà nói thì đã có một tập sách khởi đầu một quá trình như vậy. Năm 1977, Đặng Nghiêm Vạn chủ biên một tập Tư liệu về lịch sử và xã hội dân tộc Thái, trong đó có một số thông tin từ các nguồn sử liệu Thái. Tuy nhiên thật không may là các tư liệu này chỉ là những tóm tắt các nguồn sử liệu trên chứ không phải là các bản dịch, vì vậy mà thiếu tính chính xác mà các sử gia đòi hỏi. Công trình này cũng bị méo mó bởi một thực tế là những người cộng tác như Cầm Trong nói trên, đã phải nhấn đi nhấn lại rằng người Thái luôn luôn là một bộ phận của dân tộc Việt Nam thống nhất, và vì vậy mà không thể xem xét thấu đáo tính phức tạp của quá khứ.
 
Tuy nhiên quá khứ là phức tạp. Trường hợp Xa Khả Tham đã thể hiện rất rõ điều này. Và nếu Xa Khả Tham thực sự được coi là Hắc Y đế 7, cho dù chỉ có những con người thuộc mường của ông cai trị coi ông như vậy thì điều đó cũng hoàn toàn làm thay đổi hiểu biết của chúng ta về lịch sử “Việt Nam”, và nó càng làm tăng thêm tính phức tạp của vấn đề.
_______________________________________
 
 
Ghi chú của người dịch:
 
1. Đối với trường hợp Xa Khả Tham, Le Minh Khai [Liam C. Kelley] dịch 入内司空同平章事 nhập nội tư không đồng bình chương sự là the Inner Offices Manager of Affairs theo kiểu word-for-wordnhư thế có lẽ đã không thể hiện chính xác nghĩa của hai từ 入内 nhập nội đã được Lê Thái Tổ ban cho Xa cũng như các quan văn võ đại thần thân tín khác [Xem Phan Huy Chú: Lịch triều Hiến cương Loại chí, Tập I, Dư địa chí, Nhân vật chí, Quan chức chí. Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1992, tr. 447]. Trong khi đó hai từ Inner Offices trong tiếng Anh mà Le Minh Khai dùng để dịch 入内 nhập nội lại không hề mang nghĩa ân sủng vua ban để được coi là gần gũi thân cận với nhà vua. Có lẽ cách dịch đó đã được Le Minh Khai quy chiếu vào trường hợp sớm nhất dùng 入内nhập nội theo nghĩa một cơ quan, đó là đời Tống Nhân Tông, niên hiệu Cảnh Đức (1004 – 1007) đã lập ra 入内内侍廳 nhập nội nội thị sảnh, chuyên lo hầu hạ ăn ở cho vua và hoàng hậu. Nhưng cần phải lưu ý rằng đã vào 内侍 nội thị thì đều phải là hoạn quan. Đối với trường hợp Việt Nam thì “Chức hành khiển mà có thêm hai chữ 入内 nhập nội là theo triều Lý, chuyên dùng hoạn quan làm chức ấy” [Đại Việt Sử ký Toàn thư. Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1985, T.II, tr.86]. Vì vậy 入内nhập nội cần phải được hiểu trong những văn cảnh cụ thể khác nhau. Một ví dụ khác cho thấy rất rõ không thể đơn giản dịch 入内 nhập nội là Inner Offices như Le Minh Khai đã làm: “Thời Thánh Tông, thượng tướng Quang Khải khi mới được phong làm nhập nội thái úy, kiêm hàm hành khiển thấy có 2 chữ 入内 nhập nội liền tâu rằng: “Thần từ bên ngoài vào, cho nên thêm chữ 入内 nhập nội, còn các hành khiển khác đều là hoạn quan, sao lại thêm chữ 入内 nhập nội, xin bỏ chữ 入nhập đi”. Thánh Tông nghe theo”. [Đại Việt Sử ký Toàn thư. Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1985, T.II, tr.86]. Như vậy càng thấy rõ rằng Inner Offices của Le Minh Khai đúng là chỉ thích hợp với hoạn quan. Còn đối với trường hợp Xa Khả Tham, và tất cả bá quan văn võ thân cận nhất vì đã từng sống chết cùng Lê Lợi mà được ban tước 入内 thì không lẽ nào bọn họ lại chấp nhận đều là hoạn quan; riêng Xa Khả Tham, không lẽ nào ông vừa làm hoạn quan trong cung, lại vừa cai quản trấn Đà Giang cho Lê Thái Tổ?. Có vẻ như Le Minh Khai cũng không hoàn toàn yên tâm với việc dịch hai từ đó nên đã thêm where he served as? ngay sau Inner Offices. Và chính việc thêm cáiwhere he served as? ấy đã tố cáo kiến thức lịch sử lỗ mỗ của Le Minh Khai. Ông không hề biết đó là tước vị, là hàm, mà đinh ninh rằng đó phải là một chức vụ trong triều đình, trong cung vua, nên phải cố tìm cho ra đó là chức vụ gì và ở đâu. Nếu theo cách hiểu của Trần Quang Khải thì thay vì dùng Inner Offices cho trường hợp Xa Khả Tham và các “入内 nhập nội” khác thời Lê Lợi, nên dùng Inward Officers, chỉ có như vậy thì may ra còn có thể hiểu được. Riêng cụm từ Manager of Affairs thì không hề chuyển tải được chút nghĩa nào của tất cả các từ thể hiện tước vị trên. Nó không hề thể hiện nghĩa của từ 入内 nhập nội, cũng chẳng đúng với Tư không, và lại càng không thể hiện được gì về 同平章事 đồng bình chương sự. Trong khi ai đã từng học chút ít chữ nho, đọc chút ít sử Trung Quốc và Việt Nam thì đều biết Đồng bình Chương sự là cách gọi tắt của chức 同中書門下平章事 Đồng Trung thư Môn hạ Bình chương sự, chức vụ vào hàng Tể tướng bắt đầu được đặt ra từ đời 唐高宗永淳元年  Đường Cao Tông, Vĩnh Thuần nguyên niên, năm 682 SCN. Ở Việt Nam, thời nhà Lý, cũng có tước vị này. Bản thân vua Lý Nhân Tông cũng được vua Tống phong chức, hệt như Lê Lợi phong cho Xa Khả Tham vậy: “Đinh Mão 1087…Tống Triết Tông gia phong vua (Nhân Tông) làm Đồng Bình Chương Sự” [Đại Việt Sử lược, Nxb. Tổng hợp – Bộ môn Châu Á học Đại học Tổng hợp, Tp. Hồ Chí Minh 1992, tr.171]; “Mùa hạ, tháng 6 (1105), thái úy Lý Thường Kiệt chết, tặng chức Nhập nội điện đô trị kiểm hiệu thái úy bình chương quân quốc trọng sự” [Đại Việt Sử ký Toàn thư. Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1983, T.I, tr.299]. Không hiểu tại sao Le Minh Khai lại dùng một cụm từ tiếng Anh chẳng đúng cho trường hợp nào đối với tước vị của Xa Khả Tham?  
 
2. Khác với cách ngắt đoạn cho câu 授可參入内司空同平章事, 知陀江鎮 [thụ khả tham nhập nội tư không đồng bình chương sự, tri đà giang trấn] được Le Minh Khai dẫn ở trên (đặt dấu phảy sau chữ 事), người dịch sách Đại Việt Sử ký Toàn thư [Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1985, T.II, tr.274] dường như hiểu câu đó là 授可參入内司空同平章事知, 陀江鎮 [thụ khả tham nhập nội tư không đồng bình chương sự tri, đà giang trấn] (đặt dấu phảy sau chữ 知), có nghĩa là chức đó của Xa Khả Tham không phải là “nhập nội tư không đồng bình chương sự”, mà là “nhập nội tư không đồng bình chương sự tri”. Trong thực tế không thấy có chức tước nào như vậy. Không thấy Le Minh Khai nhắc đến chi tiết này, nhưng theo tôi, dù việc dịch sang tiếng Anh có vấn đề, và vấn đề không phải là dịch, vì Le Minh Khai là một giáo sư người Mỹ, mà vấn đề là ông đã hiểu sai; nhưng cách ngắt đoạn trong phần dẫn sách của ông theo tôi thì chính xác.
 
3. Tôi không hiểu tại sao một giáo sư Sử học chuyên về lịch sử cổ trung đại Việt Nam của Đại học Hawaii Manoa [University of Hawaii at Manoa] như Le Minh Khai lại cho rằng những thứ mà Lê Lợi ban thưởng cho Xa Khả Tham sau đây lại không rõ ràng, và hơn thế, không có ý nghĩa?: i) tước vị 入内司空同平章事 nhập nội tư không đồng bình chương sự (quyền uy ngang tể tướng); ii) được ban quốc tính (thời quân chủ được mang họ vua không hề là một phần thưởng tào lao và vô nghĩa); iii) bổng lộc thực ấp Mộc Châu; iv) cai trị toàn bộ trấn Đà Giang; v) con cháu được thế tập. Tôi buộc phải tự trả lời mình bằng hai khả năng: i) tri thức lịch sử Việt Nam thực sự lỗ mỗ của Le Minh Khai; ii) ông ấy muốn nói về một điều gì đó khác với sự thực lịch sử về quan hệ giữa Lê Lợi và Xa Khả Tham, và hơn thế, giữa hai dân tộc Kinh và Thái ở Việt Nam! Và rõ ràng trong trường hợp Le Minh Khai viết về quan hệ giữa Lê Lợi và Xa Khả Tham thì là cả hai. Le Minh Khai đã không thể giấu được lỗ hổng kiến thức [không chỉ ở bài viết này mà còn ở hầu hết các bài viết khác về Việt Nam mà tôi đã và sẽ dịch đăng trên Tiếng vọng Kattigara này]. Còn riêng điều mà ông muốn nói về quan hệ hai dân tộc Kinh – Thái ở Việt Nam thì chúng ta đã thấy quá rõ ở bài viết này rồi, cho dù ông diễn giải nó trên cơ sở một hiểu biết không đến nơi đến chốn, nên sai kinh khủng, và đáng tiếc là bằng một tiền định kiến không gì lay chuyển nổi về hiện thực lịch sử mà ông dùng để phân tích – dù phân tích kiểu gì thì kết luận cũng đã có trước rồi. Đối với tôi, ông đã tạo thành một trường phái sử học về lịch sử Việt Nam có tên gọi là khaiism.
 
4. Tôi không biết dựa vào đâu mà Le Minh Khai, khi dẫn Đại Nam nhất thống chí viết về Xa Khả Tham, lại dịch tước vị 司空 tư không mà Lê Lợi phong cho ông sang tiếng Anh là Minister of Works, Thượng thư Bộ công? Trong khi đó sách Đại Nam nhất thống chí chỉ chép: “…Xa Khả Tham, giúp Lê Thái Tổ bình định đất nước, vì có công được cho quốc tính chức tư không, cho đất Mộc Châu làm thái ấp, con cháu được thế tập”. [Quốc sử quán Triều Nguyễn 1992. Đại Nam nhất thống chí, Nxb. Thuận Hóa, Huế. T4., tr.273]. Phải chăng tác giả căn cứ vào lịch sử sớm nhất của hai chữ 司空 Tư không trong sách Thượng thư, thiên Thuấn điển, trong đó Hạ Vũ được Đế Nghiêu giao chức Tư không để trị thủy, bình thổ, một công việc của Thượng thư bộ công sau này?: [伯禹作司空…平水土 bá vũ tác tư không…bình thủy thổ, 尚書, 舜典 – Thượng thư, Thuấn điển]. Tuy nhiên, lúc này khi Lê Lợi đang cầm quân đánh nhau với giặc Minh, chưa xây dựng được một chính quyền trong thời bình, nên Tư không là một hàm cấp để cầm quân và bàn chính sự, chứ chưa phải là một chức vụ như thượng thư chẳng hạn. Và khi Xa Khả Tham được ban hàm Tư không, ông không hề được giao chức Thượng thư Bộ công, mà được giao cai quản trấn Đà Giang. Một ví dụ khác chứng tỏ Tư không thời Lê Lợi không phải Thượng thự Bộ công, mà là hàm ban cho các tướng cầm quân: năm 1425 có tư không Lê Lễ [Đại Việt Sử ký Toàn thư, Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1985, T.II tr.255], đến 1427 thêm tư không Xa Khả Tham, tư không Lê Nhân Chú [Đại Việt Sử ký Toàn thư, Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1985, T.II, tr.274]. Hơn nữa thời Lê Thái tổ mới đặt hai bộ: Bộ Lại và Bộ Lễ, chỉ đến tận khi Nghi Dân cướp ngôi (1459) mới đặt sáu Bộ [Phan Huy Chú:  Lịch triều Hiến cương Loại chí, Tập I, Dư địa chí, Nhân vật chí, Quan chức chí. Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1992, tr. 466], cho nên thời chiến tranh [1427] lại càng không thể có Bộ Công mà trao cho các Tư không được.
 
5. Thật ra thì Le Minh Khai đã không đọc kỹ hoặc không đọc hết, cho dù không nhiều, những gì mà Nhất thống chí ghi về Xa Khả Tham nên mới nhận xét như thế. Tại mục Nhân vật, có ghi rất rõ: “Đầu đời Lê, Khả Tham hết sức giúp dập. Thái Tổ  trao chức nhập nội tư không đồng bình chương sự, cai quản thượng bạn Đà Giang, lại ban cho kim ngư đại, tước trụ quốc, quan phục hầu…” [Quốc sử quán Triều Nguyễn 1992. Đại Nam nhất thống chí, Nxb. Thuận Hóa, Huế. T4., tr.328].
 
6. Thật đáng ngạc nhiên là tác giả Le Minh Khai lại chèn thêm một bình luận thiếu thận trọng như thế này.
 
7. Trong Đại Việt sử ký toàn thư và Đại Nam nhất thống chí không thấy dòng nào ghi Xa Khả Tham có danh xưng Hắc Y đế như trong Hưng Hóa phong thổ lục của Hoàng Trọng Chính.
 
Nguồn: leminhkhai.wordpress.com/2010/Sep07/

 

 

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: