Truyện kể truyền miệng mang tính khoa học và Văn học rẻ mạt

27 Apr

Scientific Oral Tales and Cheap Literature

by leminhkhai on Le Minh Khai’s SEAsian History Blog

Một khía cạnh của lịch sử Việt Nam rất có vấn đề là thực tế rằng có những nguồn tư liệu chứa thông tin về các sự kiện được giả định là đã từng diễn ra từ hàng thế kỉ trước đó.

Một ví dụ cho điều này là câu chuyện Lạc Long Quân và Âu Cơ, cặp vợ chồng được cho là đã sống ở thiên niên kỉ thứ nhất trước Công nguyên, hoặc có thể thậm chí là sớm hơn. Song, các thông tin thành văn về việc này mà chúng ta có về họ thì chỉ có niên đại từ thế kỉ XV.

Như chúng ta biết, chuyện Lạc Long Quân và Âu Cơ xuất hiện lần đầu tiên trong Lĩnh Nam chích quái liệt truyện. Cuốn sách này được biên soạn năm 1489, nhưng trong đó có thể có cả những tư liệu được viết từ sớm hơn. Tuy nhiên, chẳng có gì để chắc chắn rằng bất kì phần nào của văn bản này đã được viết từ hơn 2000 năm trước! Nếu vậy thì chuyện Lạc Long Quân và Âu Cơ từ đâu mà ra?

Các học giả Việt Nam có một câu trả lời đơn giản cho câu hỏi ấy – câu chuyện đã được “nhân dân” truyền miệng.

Giới nghiên cứu Việt Nam vẫn nói mãi về tầm quan trọng của một thứ học thuật “mang tính khoa học” (scientific), và chẳng có gì không khoa học hơn nổi câu trả lời đơn giản trên. Trần Quốc Vượng đã có lần cố gắng đưa ra một cơ sở khoa học cho cái quan điểm không khoa học này khi ông viết rằng: “Một quy luật của tâm lý học là cái gì cần quên thì đã quên rồi, cái gì truyền thuyết dân gian còn nhớ, thì đó là kỷ niệm sâu sắc.” (Trần Quốc Vượng, “Về danh hiệu ‘Hùng Vương,’” trong: Hùng Vương dựng nước, tập III (Hà Nội: Khoa Học Xã Hội, 1973), tr.354.) [“A law of psychology is that the things which should be forgotten are all forgotten, and that which is remembered in the legends of the people is a deep memory.”]

Cả đời tôi, tôi không thể suy nghĩ ra nổi rằng “cái qui luật của tâm lí học” mà ông ấy chỉ đến là cái gì. Thế nên, có thể rằng nó là một trong những cái “cần quên” đi.

Để công bằng, đây là một vấn đề mà các học giả phương Tây thực sự chỉ đã đi đến nhận thức ra trong những thập kỉ gần đây, và trước thời điểm đó, họ cũng đã tin rằng nếu không có bất kì bằng chứng mang tính vật chất từ thời kì sớm hơn làm nền tảng của một câu chuyện được biết sau đó thì việc đó chính là “minh chứng” chỉ ra rằng câu chuyện đó đã được truyền miệng lại. Vâng, đúng là có một vài tầm nhìn đi trước thời đại một cách lẻ loi trước kia, chẳng hạn như học giả người Czech (Séc) tên là Albert Wesselski – người đã cố gắng chứng tỏ rằng vào đầu những năm 30 của thế kỉ XX, một số truyện kể dân gian Đức nào đó đã thực sự dựa trên những văn bản sớm hơn. Nhưng đó là một thời điểm không thuận lợi cho các ý tưởng của Wesselski, và Nazis (người thuộc Đảng quốc xã Đức –NS chú thích) đã thành công trong việc không để cho ý tưởng này được phổ biến.

Những bước tiến to lớn đã đi cùng sự ra đời của các thư mục thư viện điện tử và sau đó là sự phát triển của Internet. Công nghệ này đã cho phép các học giả có thể nhìn thấy hàng tấn “tiểu thuyết bột vụn”[1] trong các thư viện của châu Âu, và thứ “văn học rẻ mạt” (cheap literature) này đã làm sáng tỏ rằng những câu chuyện đã được hình thành và được truyền bá phổ biến ra sao.

Điều mà những người đi nghiên cứu “các câu chuyện truyền miệng” (oral tales) hiện nay nhận ra là, vâng, có thể có một hai người nông dân đã tạo ra vài phần câu chuyện, là thứ mà một người có học hành nào đó sau đó đã nghe được, rồi viết ra. Thế nhưng, một lượng rất lớn “các câu chuyện truyền miệng” là được tạo ra bởi những người biết chữ và chúng được lưu truyền nhờ các văn bản được in ấn.

Điều mà cái phát hiện về tất cả chuyện “văn học rẻ mạt” ở các thư viện châu Âu hé mở với chúng ta là đã có nhiều chuyện in ấn trong quá khứ hơn mọi người trước đây từng nghĩ, và nhiều phần của việc in ấn đó là ở chất lượng thấp, chẳng hạn như một cuốn sách nhỏ chỉ vài trang với một hoặc hai câu chuyện được ghi trong đó.

Nói cách khác, thay vì bắt đầu với “dân gian,” các câu chuyện đã được sáng tạo bởi những người biết chữ/có học và được phổ biến đi bằng in ấn, và chỉ ở một thời điểm nhất định khá muộn mằn sau này chúng thỉnh thoảng mới được truyền miệng đến những người nông dân không biết chữ.

Việc in ấn ở Việt Nam trong quá khứ là vô cùng hạn chế. Tuy nhiên, không có lí do gì để tin rằng những văn bản viết tay đã không lưu hành và không được sao qua chép lại. Trong thực tế, những người làm việc ở một kho lưu trữ nào đó ở Việt Nam hiện nay đang bắt đầu rượt qua một vài tài liệu “rẻ mạt” mà họ đã sưu tầm được hàng thập kỉ trước, những tài liệu đã ở đó, không được ai nhòm ngó tới, không được lên thư mục, chỉ vì có người đã nói, chúng “không có giá trị lắm.”

Đó là điều mà các thủ thư ở châu Âu có thể đã nghĩ về những cuốn sách nhỏ đang dần mục nát phân rã trong các bộ sưu tầm của họ trước kia. Bây giờ những “tác phẩm rẻ mạt” lại đang để chỉ ra những sai lầm của các giải thích “mang tính khoa học” về “những truyện kể truyền miệng.” Đó là giá trị thật sự!

——————————————————————————–
[1] Tiểu thuyết bột vụn: Dịch từ chữ “pulp fiction” — tiểu thuyết viết về các chủ đề gây sốc hoặc nhạy cảm, thường được in trên những loại giấy ráp và có chất lượng kém, loại giấy được làm từ bột gỗ. (fiction dealing with lurid or sensational subjects, often printed on rough, low-quality paper manufactured from wood pulp.)

Nguồn: http://lichsuhoc.wordpress.com

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: