Ngô Thì Sĩ và thời viễn cổ

28 Apr

Ngô Thì Sĩ và thời viễn cổ

By Le Minh Khai

Người dịch: Hoa Quốc Văn

Gần đây, tôi đọc được một đoạn văn trong một văn bản địa dư Việt Nam thế kỉ XIX, cuốn Lê triu cng pháp 黎朝貢法 (kí hiệu A.53 [Viện Nghiên cứu Hán Nôm Việt Nam], tờ 1b-2a). Đây là một văn bản được cho là bản nhuận sắc một công trình địa dư do học giả-quan chức Nguyễn Trãi ở thế kỉ XV khởi thảo. Điều khiến tôi rất chú ý là đoạn văn, được gắn vào trong văn bản, là của học giả thế kỉ XVIII, ông Ngô Thì Sĩ. Văn bản này trích lời Ngô Thì Sĩ viết như sau:

自寅會生人之後,人種既繁,必有出類而君長之。起自人皇,以至神農,蓋世論十紀中之第九禪通也,悠悠南服,有山川必有人物,況神農時所云,南撫交趾,固已別成一國,豈應至神農四世為疏仡紀,而涇陽王為首出之帝王。

“Từ hội Dần sau khi người được sinh ra, giống người đã đông, ắt có kẻ xuất chúng xuất hiện để cai trị người khác. Bắt đầu từ Nhân hoàng, cho đến Thần Nông, luận trong 10 kỉ đó thì nhân vật cái thế là Thiền Thông ở đời thứ 9. Dằng dặc một vùng phía Nam, có núi sông ắt có nhân vật. Huống chi thời Thần Nông có câu “phía Nam vỗ về Giao Chỉ”, như thế thì [Giao Chỉ] trở thành riêng một nước, há phải đợi đến cháu bốn đời của Thần Nông ở Sơ Ngật kỉ, mà Kinh Dương Vương mới thành đế vương đầu tiên [của phương Nam]?” [chúng tôi tạm dịch từ nguyên bản Hán văn – HQV]

Điều đầu tiên khiến tôi ngạc nghiên về đoạn văn này là: Ngô Thì Sĩ đã dùng những khái niệm để chỉ các giai đoạn mà tôi thấy khá xa lạ. Tôi chưa bao giờ nghe nói đến cái gọi là “hội Dần”, “Thiền Thông kỉ”, hay “Sơ Ngật kỉ”. Hoá ra, việc dẫn khái niệm “hội” có vẻ bắt nguồn từ đoạn mở đầu của một cuốn tiểu thuyết, cuốn Tây du kí. Tác phẩm mở đầu như thế này:

蓋聞天地之數,有十二萬九千六百歲為一元。將一元分為十二會,乃子、丑、寅、

卯、辰、巳、午、未、申、酉、戌、亥之十二支也。每會該一萬八百歲。

 

“Từng nghe, số của trời đất, thì 129.600 năm tạo thành một “nguyên”. Đem 1 nguyên chia làm 12 hội, tức là 12 chi Tý, Sửu, Dần, Mão, Thìn, Tỵ, Ngọ, Mùi, Thân, Dậu, Tuất, Hợi. Mỗi hội là 10.800 năm” [Tác giả dẫn bản dịch tiếng Anh trên mạng trong tài liệu Adapted from the WJF Jenner translation (Beijing, 1955) by Collinson Fair. Copyright 2005, Silk Pagoda; ở đây chúng tôi tạm dịch nguyên bản Hán văn để người đọc dễ hình dung hơn – HQV].

Dù thế nào, đây cũng là nơi duy nhất tôi tìm thấy các khái niệm này này.

Còn với “Thiền Thông kỉ” và “Sơ Ngật kỉ”, các khái niệm này không xuất hiện trong các sách sử chính thức về các triều đại. Tuy nhiên, thông tin này rõ ràng nằm trong cuốn Tư trị thông giám ngoại kỉ (Zizhi tongjian waiji 資治通鑒外記) của Lưu Nhự 劉恕 (1032-1078), trong đó thời kì mà ngày nay chúng ta coi là thời huyền sử Trung Hoa cổ được chia rõ thành 10 kỉ. Làm thế nào Lưu biết được thông tin ông viết, sau hàng ngàn năm, theo dự đoán của ai đó,…

Tuy nhiên, điều thú vị ở đây là Ngô Thì Sĩ lập luận rằng vị “hoàng đế” đầu tiên xuất hiện ở “phương Nam” hẳn phải làm như vậy (hay có thể dễ dàng làm như vậy) sớm hơn điều các sách sử Việt Nam khẳng định. Đại Việt sử kí toàn thư của Ngô Sĩ Liên ở thế kỉ XV đã chép rằng hậu duệ đời thứ 4 của Thần Nông là Kinh Dương Vương đã được giao quyền cai trị một vương quốc ở phương Nam từ cha của ông, Đế Minh – một hình tượng cũng không được nhắc đến trong sử lịch chính thức về các triều đại Trung Hoa nhưng cũng xuất hiện trong cuốn Tư trị thông giám ngoại kỉ ở thế kỉ XI. Hơn nữa, Kinh Dương Vương không được đề cập đến như một “hoàng đế” trong cuốn sách đó hoặc một cuốn nào khác mà tôi được biết.

Ngô Thì Sĩ chỉ ra luận điểm này bằng cách khẳng định rằng ở thời Thần Nông người ta đã nói rằng “phía Nam vỗ về Giao Chỉ” (南撫交趾), và rằng điều này có nghĩa Giao Chỉ đã là một vương quốc, và điều đó cho thấy nó hẳn phải có một “hoàng đế”. “Giao Chỉ” là một khái niệm cổ nhất dùng để chỉ vùng đất phía Nam xa xôi trong hình dung của Trung Hoa về thế giới. Sẽ là không rõ ràng nếu nó chỉ một khu vực mà ngày nay thuộc Việt Nam, mà trên thực tế nó có xu hướng gắn với vùng đất hiện diện trong tâm thức của cả người Trung Hoa và Việt Nam [tức được cả hai bên coi là của mình – HQV]. Tuy nhiên, vấn đề là ở chỗ biểu ngữ “nam vỗ về Giao Chỉ” được ghi chép trong các cuốn sách như Sử kí của Tư Mã Thiên là để chỉ Đế Thuấn, người được cho là sống sau Thần Nông.

Ngô Thì Sĩ chắc cũng biết rằng biểu ngữ này chỉ các hoạt động của Thuấn, và chắc ông cũng biết rằng không ai từng đề cập đến Kinh Dương Vương như là một vị hoàng đế. Vậy ông đã làm gì ở đây? Có vẻ như rõ ràng là ông đang cố gắng đẩy những cội nguồn của một vương quốc ở vùng này lùi thêm về quá khứ. Thật thú vị khi thấy rằng ông đang dựa trên cái mà chúng ta có thể gọi là các nguồn tài liệu “phi chủ lưu” hoặc “thứ cấp” để làm việc đó. Tuy nhiên, nhu cầu đẩy những cội nguồn của một vương quốc lùi về 4 thế hệ là để làm gì? Và khi đã nắm chắc biểu ngữ “nam vỗ về Giao Chỉ” nổi tiếng thế nào, tức nó được dùng để chỉ vua Thuấn [chứ không phải Thần Nông], thì ai sẽ tin ông?

Nguồn: http://leminhkhai.wordpress.com/2010/04/04/ngo-thi-si-and-distant-antiquity/#comment-3414

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: