“Hồng Bàng thị truyện” như một truyền thống được kiến tạo của người Việt Nam thời trung đại [I]

17 May

“Hồng Bàng thị truyện” như một truyền thống được kiến tạo của người Việt Nam thời trung đại [I]

Liam C. Kelley

 Người dịch: Hoa Quốc Văn

Trong một thời kì xấp xỉ nghìn năm khi những vùng đất mà ngày nay thuộc miền Bắc và một số phần của miền Trung Việt Nam đang nằm bên trong những đường biên của các đế chế Trung Hoa khác nhau, thông tin về khu vực đó phần lớn được ghi chép bởi các tác giả Trung Hoa. Những người này gom thông tin trong các bộ sử qua các triều đại về những cuộc nổi dậy và sự bổ nhiệm các quan lại đến khu vực ấy, và xếp chúng trong những loại mục của những cuốn bách khoa và tuyển tập về những gì mà họ xem là nhân vật và sản vật kì lạ đến từ vùng ngoại biên của đế chế. Ngay khi khu vực này trở nên tự chủ [thoát] khỏi sự cai trị của Trung Hoa vào thế kỉ X, người Việt Nam bắt đầu soạn các cuốn biên niên sử về vùng đất của họ(1). Trong quá trình này, họ cũng ghi chép thông tin chi tiết về những nhóm dân nào đó từng sống ở đây thậm chí trước thời Trung Hoa cai trị, và về nhóm dân mà các tác giả Trung Hoa không đề cập đến. Cho rằng có thông tin về các giai đoạn xa xưa của lịch sử trong các công trình của người Việt Nam, vốn không tồn tại trong các nguồn tư liệu Trung Hoa, các học giả về cơ bản đã kết luận: người Việt Nam hẳn đã có những truyền thống lịch sử của riêng mình được họ lưu truyền bằng miệng và rồi cuối cùng được viết ra ngay khi vùng đất của họ thoát khỏi sự cai trị của Trung Hoa(2). Cái nhìn bao rộng này là sai lầm. Thay vào đó, rõ ràng thông tin mới lạ mà các tác giả Việt Nam trung đại ghi chép về lịch sử cổ xưa của họ được kiến tạo ở một thời điểm nào đó trong các thế kỉ ngay trước khi và/hay sau khi Việt Nam trở thành một chính thể độc lập vào thế kỉ X, và nó cấu thành cái mà chúng ta có thể gọi là một “truyền thống được kiến tạo”(3).

Trong khi mọi truyền thống được kiến tạo ở một thời điểm nào đó, khái niệm về một “truyền thống được kiến tạo” biểu thị một kiểu truyền thống riêng biệt. Như đã được mô tả bởi Eric Hobsbawn, một truyền thống được kiến tạo là một truyền thống được tạo ra trong một thời đoạn có sự biến chuyển xã hội khi những truyền thống “cũ” và những người truyền bá chúng trở nên bất lực hoặc bị bài bác, hay khi có một nhóm nào đó nỗ lực tạo ra một bước đột phá với quá khứ bằng cách cân nhắc dừng theo những lối đi cũ. Những truyền thống được kiến tạo thường được tạo tác khá nhanh. Chúng yêu cầu và ngụ ý sự tiếp nối với quá khứ, và chúng tận dụng “những chất liệu cổ xưa để xây dựng những truyền thống được kiến tạo của một kiểu thức mới vì những mục tiêu mới”(4).

Những thông tin mà người Việt Nam trung đại ghi chép về lịch sử của họ trước thời kì Trung Hoa cai trị ứng hợp với khái niệm về một truyền thống được kiến tạo này. Bài viết này sẽ chứng minh luận điểm này bằng việc khảo xét một bài văn có tên “Truyện về họ Hồng Bàng” (Hồng Bàng thị truyện) [từ đây người dịch sẽ dùng Hồng Bàng thị truyện thay vì “Truyện về họ Hồng Bàng” như tác giả – HQV] trong một tác phẩm ở thế kỉ XV mang tên Lĩnh Nam chích quái liệt truyện, một tác phẩm mà tôi sẽ gọi [tắt] là Liệt truyện. Hồng Bàng thị truyện kể lại thông tin về những cội nguồn của cái mà ngày nay chúng ta gọi là “lịch sử Việt Nam”. Nó lần theo một bảng phả hệ [bắt đầu] từ vị thủ lĩnh Trung Hoa mang tính huyền thoại, Thần Nông, đến một dãy các vị được cho là vua, tức các vua Hùng, những người đã cai trị một chính thể được gọi là Văn Lang ở đồng bằng sông Hồng trong thiên niên kỉ đầu trước Công nguyên [CN]. Ngô Sĩ Liên đã thâu nhập những thông tin phả hệ tương tự này vào cuốn Đại Việt sử kí toàn thư ở cuối thế kỉ XV của ông, và các học giả cho rằng ông đã thu lượm chất liệu này từ Liệt truyện. Sự thâu nhập của nó trong Toàn thư, như tôi sẽ dùng cái tên này để gọi cuốn sách, về cơ bản đã chuyển những thông tin này vào một văn bản chính thức về những cội nguồn của các tập đoàn mang tính triều đại ở Đồng bằng sông Hồng. Ngày nay, thông tin cốt lõi từ ghi chép này, tức là những thông tin về các vua Hùng và vương quốc Văn Lang của họ, ở Việt Nam được thừa nhận rộng rãi coi như là bằng chứng lịch sử về những cội nguồn cổ xưa của lịch sử Việt Nam và về đất nước của người Việt Nam. Tuy nhiên, như chúng ta sẽ thấy dưới đây, một sự tin tưởng như thế khó có thể được duy trì ngay khi người ta khảo xét một cách nghiêm nhặt câu chuyện này và văn bản khởi nguồn ra nó. Thay vào đó, có chứng cớ cho thấy thông tin mà chúng ta tìm thấy trong Hồng Bàng thị truyện cấu thành một truyền thống được kiến tạo thời trung đại.

Như chúng ta sẽ thấy, việc nghi ngờ tính xác thực của thông tin trong Hồng Bàng thị truyện chắc chắn không phải là một việc làm mới lạ. Các học giả Việt Nam tiền hiện đại làm vậy ở một mức độ có hạn, và rồi họ được tiếp nối bởi những học giả có quốc tịch khác ở thế kỉ XX. Cho đến thập kỉ 1960s, người ta có thể tìm thấy nhiều nhận xét đầy hoài nghi về thông tin trong câu chuyện này từ các công trình của các học giả Việt Nam, Trung Hoa và Pháp(5). Tuy nhiên, rõ ràng lúc bấy giờ quá trình lịch sử lâu dài của sự chất vấn thông tin trong Hồng Bàng thị truyện đã bước vào một ngã rẽ mới. Các học giả Việt Nam dân chủ cộng hoà (DRV) đã có một nỗ lực có dự tính nhằm “chứng minh” sự tồn tại trong lịch sử của các vua Hùng, và thông tin trong Hồng Bàng thị truyện đóng vai trò then chốt trong nỗ lực đó. Nó là những ý kiến tranh luận và cách tiếp cận của thực thể học thuật được tạo ra bởi những học giả DRV bắt đầu từ cuối thập kỉ 1960s, và vẫn giữ vai trò chủ đạo ở Việt Nam ngày nay, mà đây chính là điều bài viết này chủ yếu phản bác lại. Cùng thời, với tư cách một nghiên cứu bằng tiếng Anh cho độc giả đọc tiếng Anh, bài viết này cũng thách thức một số điểm trong chuyên khảo của Keith Taylor năm 1983, cuốn Sự hình thành của Việt Nam [The Birth of Vietnam], một công trình được viết trong sự đồng tình với quan điểm mà các học giả DRV đã bắt đầu trình bày ở cuối thập kỉ 1960s và đầu thập kỉ 1970s.

Chú thích:

1. Nói về “người Trung Hoa” và “người Việt Nam” trong quá trình này dĩ nhiên là không phù hợp về niên đại, cũng như đây là những khái niệm hiện đại đầy những hàm nghĩa dân tộc chủ nghĩa. Tôi dùng những khái niệm này trong bài báo với một nghĩa trung tính, với tư cách như những mã ngôn ngữ để chỉ những cư dân về mặt lịch sử ở những khu vực mà ngày nay chúng ta lần lượt gọi là “Trung Hoa” và “Việt Nam”.

2. Cái nhìn này nhan nhản ở Việt Nam, và số lượng các nguồn tài liệu vì vậy đã tạo ra một đặc điểm là quá nhiều để có thể trích dẫn. Trong mối quan hệ với nền học thuật Anh ngữ, Keith Taylor đặt dấu mốc bằng cuốn sách Sự hình thành của Việt Nam của mình, nơi ông lưu ý rằng chất liệu cốt lõi về các vua Hùng mà tiểu luận này khảo sát “chắc chắn lưu truyền trong giai đoạn thuộc Trung Hoa”. Xem Keith Weller Taylor, The Birth of Vietnam (Berkeley: University of California Press, 1983), 357.

3. Tôi dùng khái niệm “trung đại” (medieval) ở đây một cách lỏng lẻo để chỉ giai đoạn từ thế kỉ VII cho đến thế kỉ XV. Giai đoạn này bao gồm những thế kỉ cuối cùng dưới sự cai rị của Trung Hoa ở Đồng bằng sông Hồng và vài thế kỉ đầu người Việt Nam tự trị.

4. Eric Hobsbawm, “Introduction: Inventing Traditions,” [Nhập môn: Những truyền thống được kiến tạo], trong The Invention of Tradition [Những truyền thống được kiến tạo], Eric Hobsbawm and Terence Ranger bs (Cambridge: Cambridge University Press, 1992), 1–14(6).

5. Về tác phẩm tiêu biểu, xem Nguyễn Phương, Việt Nam thời khai sinh [Vietnam at the Time of its Birth] (Huế: Phòng Nghiên Cứu Sử,ViệnĐại Học Huế, 1965); Rao Zongyi, “Annan gushi shang Anyang wang yuXiong wang wen ti” [An Nam cổ sử thượng An Dương vương dữ Hùng vương vấn đề], Nanyang xuebao [Journal of the South Seas (Society)]24, nos. 1–2 (1969): 41–50; và Henri Maspero, “Études d’histoire d’Annam. IV. Le Royaume de Văn-lang” [Nghiên cứu về lịch sử nước Văn Lang, tập 4. Vương quốc Văn Lang], Bulletin de l’École française d’Extrême-Orient [Tạp chí của trường Viễn Đông Bác cổ Pháp] 18 (1918): 1-10.

[Còn nữa]

Nguồn: Nguồn: Liam C. Kelley, “The Biography of the HồngBàng Clan as a Medieval Vietnamese Invented Tradition” (Journal of Vietnamese Studies, Vol. 7, No. 2 (Summer 2012), pp. 87-130.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: