“Hồng Bàng thị truyện” như một truyền thống được kiến tạo của người Việt Nam thời trung đại [III]

22 May

“Hồng Bàng thị truyện” như một truyền thống được kiến tạo của người Việt Nam

thời trung đại [III]

By: Liam C. Kelley

Người dịch: Hoa Quốc Văn

Dòng dõi, Những cuộc hôn phối tại địa phương và sách Hoa Dương Quốc chí

Hồng Bàng thị truyện là một câu chuyện mang tính phả hệ về một thị tộc được định danh là Hồng Bàng, một cái tên chưa bao giờ được giải thích. Nó bắt đầu bằng việc chỉ ra những nguồn gốc của thị tộc này từ vị thủ lĩnh trong thần thoại Trung Hoa là Thần Nông(38). Câu chuyện kể rằng Thần Nông có hậu duệ tên là Đế Minh, Đế Minh lại có người con là Đế Nghi. Đế Minh đi tuần thú về phía Nam đế chế, đến tận một nơi gọi là Ngũ Lĩnh, thuộc về vùng ranh giới phía Bắc của khu vực mà ngày ngay thuộc tỉnh Quảng Đông và Quảng Tây. Ở đó ông gặp người con gái của một nàng Vụ Tiên nào đó, một cái tên mà nghĩa đen là “nàng tiên xinh đẹp”, và đưa cô ta về phương Bắc cùng ông. Người phụ nữ này sau đó sinh cho ông một người con trai tên là Lộc Tục. Đế Minh muồn truyền ngôi cho người con trai này, nhưng Lộc Tục từ chối và thay vào đó cố nài xin truyền ngôi cho người anh cùng cha khác mẹ là Đế Nghi. Đế Minh do đó phong Đế Nghi làm người thừa kế của mình và giao cho ông cai trị phương Bắc, trong khi phong Lộc Tục là “Kinh Dương Vương” và giao cho ông cai trị phương Nam, lãnh địa của ông được gọi là nước Xích Quỷ (nghĩa đen là “Quỷ đỏ”).

Đoạn mở đầu này theo đó bàn về cách một hậu duệ của thủ lĩnh huyền thoại Trung Hoa là Thần Nông, cưới một người con gái phương Nam, và cách đứa trẻ của cuộc hôn nhân đó, tức Kinh Dương Vương, được giao nhiệm vụ cai trị phương Nam. Việc tấn phong này cho thấy rằng Kinh Dương Vương đứng ở một vị trí thấp hơn so với người anh cùng cha khác mẹ là người cai trị phương Bắc. Một sự sắp đặt như thế dĩ nhiên phản ánh mối quan hệ chủ-thần mà Trung Hoa và Việt Nam duy trì trong thời đại Liệt truyện được viết ra. Trong khi đó, toàn bộ câu chuyện này, phản chiếu một đoạn văn trong một văn bản sớm hơn, cuốn Hoa Dương quốc chí.

Cuốn Hoa Dương quốc chí, được viết vào thế kỉ IV sau CN và là cuốn sử hầu như về một khu vực mà ngày nay thuộc tỉnh Tứ Xuyên của Trung Hoa. Trong thiên niên kỉ đầu tiên trước CN, Tứ Xuyên được chia làm 2 nước Ba và Thục, và Hoa Dương quốc chí quan tâm đến các nước này. Phần Thục chí bắt đầu bằng một đoạn văn khá giống với đoạn mở đầu trong Hồng Bàng thị truyện. Tuy nhiên, thay vì bắt đầu với Thần Nông, Thục chí lại bắt đầu với Nhân Hoàng, một thủ lĩnh được cho là sống trước Thần Ông, mà Thần Nông lại sống trước Hoàng Đế. Nhân Hoàng cũng được cho là đã chia thế giới được biết thành chín khu vực. Thục chí bắt đầu như sau:

“Nước Thục dựng nước bắt đầu từ Nhân Hoàng, ông đã đặt Thục ngang hàng với Ba. Thời Hoàng Đế, con ông là Chang Yi lấy con gái họ Thục Sơn, sinh ra một con trai tên là Cao Dương, trở thành Đế Cốc. Đế Cốc phong tước vị cho các thành viên của các chi bàng hệ trong gia tộc mình ở đất Thục, nơi họ đã phụng sự [vương quốc] qua nhiều thế hệ với tư cách là hầu tước và nam tước. Điều đó được tiếp nối qua các triều Hạ, Thương, Chu”(40).

Rõ ràng như mọng đợi, thông tin trong đoạn văn này rất giống với đoạn mở đầu Hồng Bàng thị truyện của Liệt truyện. Đặc biệt, cũng như Hồng Bàng thị truyện, văn bản này tạo nên sự kết nối về phả hệ với một thủ lĩnh Trung Hoa huyền thoại, có một đứa con được sinh ra từ cuộc hôn nhân giữa một phụ nữ địa phương với một hậu duệ của vị thủ lĩnh ấy, và rồi có những thành viên khác của gia đình cá nhân ấy được phong làm người cai trị địa phương ấy. Nói khác đi, cả Liệt truyện Hoa Dương quốc chí tạo ra một câu chuyện giống nhau nhằm kết nối những địa điểm tương ứng với một nhân vật ở thời cổ đại của Trung Hoa. Nếu chúng ta xem xét đoạn mở đầu Toàn thư ở thế kỉ XV của Ngô Sĩ Liên, một văn bản được viết gần như ngang với thời điểm Vũ Quỳnh “hiệu đính” Liệt truyện và viết bài tựa cho nó, chúng ta sẽ thấy thậm chí còn nhiều sự tương đồng hơn nữa với Hoa Dương quốc chí.

Trong Toàn thư, Ngô Sĩ Liên tái tạo lại thông tin phả hệ từ Liệt truyện trong đó nối Thần Nông với Kinh Dương Vương. Tuy nhiên, ông bắt đầu xử lí chất liệu này bằng một chú thích của riêng mình trong đó chỉ ra những mối liên hệ khác giữa nước ông và các vị thủ lĩnh Trung Hoa cổ xưa khác nữa. Trong chú thích này, Ngô Sĩ Liên gọi quê hương ông là Giao Chỉ, một cái tên cổ mà Trung Hoa đã đặt cho vùng đất chính của đồng bằng sông Hồng, và gọi là Nam Giao, một khái niệm xuất hiện ở một trong những văn bản Trung Hoa cổ nhất, cuốn Thượng thư, trong đó có lẽ cũng chỉ một khu vực tương tự. Ông cũng đề cập đến các thủ lĩnh Trung Hoa cổ khác, như Hoàng Đế huyền thoại, [Đế] Nghiêu, và bề tôi của ông, Hy Thúc, cũng như nhân vật nửa lịch sử [nửa huyền thoại] là Vũ, người sáng lập nổi tiếng của triều Hạ (khoảng thế kỉ XXI trước CN đến thế kỉ XVI trước CN). Trích dẫn:

“Thời Hoàng Đế, muôn nước được thiết lập và Giao Chỉ phân ranh giới về phía Tây Nam, xa ngoài đất của Bách Việt(41). Đế Nghiêu sai Hy [Thúc] đến ở Nam Giao để định vị đất Giao Chỉ ở phương Nam. Rồi vua Vũ chia thiên hạ làm chín châu. Đất Bách Việt thuộc về đất Dương Châu. Giao Chỉ thuộc về đất ấy(42).

Hoàng Đế, Nghiêu và Vũ đều được ghi chép là có đóng góp cho sự phân định ranh giới và sắp đặt của thế giới như nó được biết đối với người Trung Hoa thời cổ, và Ngô Sĩ Liên kết nối vùng đất của ông với những cá nhân đó và với những nỗ lực của họ. “Muôn nước” là một khái niệm có thể tìm thấy trong các nguồn tư liệu Trung Hoa cổ. Tuy nhiên, tôi không biết có đoạn văn nào trong bất kì nguồn tư liệu nào khẳng định rằng “Giao Chỉ được phân định ranh giới” ở thời Hoàng Đế hay không. Tương tự, có một dòng trong sách Thượng thư khẳng định rằng vị thủ lĩnh thời xưa, Nghiêu, đã sai một người có tên là Hy Thúc đến ở Nam Giao, nhưng mục đích của ông là để xác định nông lịch(43). Thượng thư không đề cập gì đến Giao Chỉ hay vị trí của nó ở phương Nam. Và cuối cùng, Vũ được cho là đã chia thiên hạ thành chín châu, cũng như Nhân Hoàng trước đó đã từng chia thiên hạ thành 9 vùng, nhưng những văn bản đề cập đến điều này chẳng nói gì đến Giao Chỉ trong hệ thống sắp đặt ấy cả.

Vì vậy, Ngô Sĩ Liên đã kiến tạo những mối liên hệ nhất định giữa vùng đất của ông và những hành động của những nhân vật nhất định trong thời viễn cổ Trung Hoa. Trong Toàn thư, ông đặt thông tin này ngay trước ghi chép về phả hệ [họ Hồng Bàng] từ Thần Nông đến Kinh Dương Vương, những ghi chép bắt nguồn từ Liệt truyện. Đặt bên nhau, thông tin này thiết lập vô số mối liên hệ giữa những nhân vật ở Trung Hoa thời cổ và khu vực mà rốt cuộc Việt Nam sẽ xuất hiện. Hơn thế, nó đã vận hành đúng với cung cách phản chiếu rất sát đoạn mở đầu của “Thục Chí” trong Hoa Dương quốc chí. Do đó, trong khi Ngô Sĩ Liên và (các) tác giả của Liệt truyện tham gia vào nhiều sự sáng tạo khi họ soạn những công trình của mình, lúc đó đã từng có sự tồn tại một mô hình rõ ràng cho những dự đồ như thế trong Hoa Dương quốc chí.

Chú thích

38. Một số tên trong truyện này thuộc về các cá nhân người Trung Hoa vốn được đề cập trong các văn bản Trung Hoa. Tuy nhiên, những cái tên khác thống nhất với nguồn tư liệu Việt Nam. Tôi trả lại những cái tên theo cách phiên âm tiếng Trung (pinyin) bằng cách đọc quốc ngữ tên của họ. Những cái tên của các cá nhân nhất quán với các nguồn tài liệu Việt Nam được phiên bằng chữ quốc ngữ.

39. LNCQLT, 1/12 a.

40. Chang Qu, sáng tác, Hoa Dương quốc chí [Treatise on the Kingdoms South of (Mount) Hua], (thế kỉ IV sau CN), 3/1a.

41. “Bách Việt” [Baiyue] là một khái niệm mà những người chép văn bản Trung Hoa sử dụng thời cổ để chỉ chung nhiều nhóm dân phức tạp khác nhau sống ở khu vực phía Nam sông Dương Tử.

42. Ngô Sĩ Liên, Đại Việt sử ký toàn thư [Complete Book of the Historical Records of ĐạiViệt], (bản 1697, nguyên được viết năm 1479), Bản in: A.3 (sau đây ghi tắt là ĐVSKTT), “Ngoạikỷ” [Outer Annals], Chương/trang: 1/1a.

43. Xem Thượng thư [Venerated Documents], Nghiêu điển [Canon of Yao].

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: