“Hồng Bàng thị truyện” như một truyền thống được kiến tạo của người Việt Nam thời trung đại [IV]

24 May

“Hồng Bàng thị truyện” như một truyền thống được kiến tạo của người Việt Nam

thời trung đại [IV]

By: Liam C. Kelley

Người dịch: Hoa Quốc Văn

Kinh Dương Vương và “Liễu Nghị truyện”

Trong khi chúng ta chỉ có thể tư biện rằng đoạn mở đầu trong Hồng Bàng thị truyện được gợi ý từ một tác phẩm như Hoa Dương quốc chí, thì những đoạn khác trong câu chuyện cho thấy những sự song hành trực tiếp hơn với những thông tin trong các văn bản hiện còn. Câu chuyện tiếp tục kể rằng Kinh Dương Vương, nhân vật được giao cai trị phương Nam, có thể đi vào các vùng nước [thuỷ phủ], một khái niệm mà các nguồn tài liệu Trung Hoa dùng để chỉ nơi ở của các vị thần nước và các vua rồng. Có lẽ không gian phải là ở thuỷ phủ để ông gặp một phụ nữ có tên Thần Long, nghĩa là “Rồng thiêng”, là con gái của một Động Đình quân nào đó, một người có cùng cái tên với một hồ lớn ở trung tâm Trung Hoa ngày nay. Kinh Dương Vương cưới Thần Long và Thần Long sinh ra một con trai, Sùng Lãm, người sẽ được gọi là Lạc Long Quân. Rồi câu chuyện lưu ý rằng Lạc Long Quân nắm quyền cai trị vương quốc của cha và dạy cho dân cày cấy và nuôi tằm. Nó cũng lưu ý rằng lúc bấy giờ xuất hiện một trật tự tôn ti giữa đấng chí tôn và bề tôi, giữa người trên và kẻ dưới, cũng như những mối quan hệ đúng đắn giữa cha với con, giữa chồng với vợ(44).

Những nhân vật như Kinh Dương Vương và Lạc Long Quân không được đề cập trong các nguồn tư liệu Trung Hoa. Trong khi những bình luận trong đoạn văn về một trật tự tôn ti đúng đắn xuất hiện trong giai đoạn xa xưa này rõ ràng phản ánh cái nhìn của Khổng giáo, thì nhiều học giả lại có xu hướng tin rằng Kinh Dương Vương và Lạc Long Quân hẳn phải là những người anh hùng văn hoá có thật của người Việt Nam, và phải tìm hiểu để lí giải nguồn gốc của họ. Chẳng hạn, học giả được chú ý là Đào Duy Anh đã cố gắng làm điều đó với trường hợp Kinh Dương Vương trong một số công trình học thuật của mình cuối những năm 1940 đầu 1950. Đào Duy Anh, cũng như nhiều hoc giả khác lúc bấy giờ,  tin rằng người Việt Nam trong lịch sử đã di cư xuôi về phía Nam đến đồng Bằng sông Hồng từ những khu vực ở Nam Trung Hoa(45). Ông chỉ ra rằng khu vực xuang quanh sông Dương Tử nơi có hồ Động Đình đã được biết đến từ thời cổ là khu vực của hai châu Kinh [Jing;荊] và Dương [Yang;楊]. Những chữ trong tên hai châu này đồng âm với những chữ “Kinh” và “Dương” trong cái tên Kinh Dương Vương [涇陽], nhưng chúng được viết khác nhau. Đào Duy Anh nhận ra điều này và cho rằng câu chuyện về Kinh Dương Vương có lẽ bắt nguồn từ khi người Việt đang sống dọc sông Dương Tử ở khu vực châu Kinh và Dương, và rằng qua nhiều thế kỉ người Việt truyền miệng câu chuyện này khi họ di cư về phía Nam đến đồng bằng Sông Hồng. Khi câu chuyện rốt cuộc được viết ra, ai đó đã chọn các từ đồng âm của Kinh và Dương, do đó làm mờ đi sự kết nối sử thực giữa Kinh Dương Vương và những vùng địa lí là “Kinh” và “Dương” mà ngày nay là miền Trung Trung Hoa. Do đó, Đào Duy Anh cho rằng một khi nhận ra nghĩa đen của Kinh và Dương, sự tồn tại của một Động Đình Quân cũng có nghĩa [cho thấy] rằng những cái tên đó đều gắn với một khu vực có cùng tên gọi, nơi mà ông nghĩ rằng đó là quê gốc của người Việt(46).

Đây là một lí thuyết khéo léo, và tôi lưu ý ở đây để cung cấp một ví dụ về kiểu nỗ lực mà các học giả Việt Nam đã làm để hợp lí hoá những thông tin lạ lẫm trong Liệt truyện và kết nối nó với một hình thức lịch sử khả chứng hơn. Tuy nhiên, rốt cuộc, lí thuyết này không chính xác. Trước hết, ngày nay ý tưởng cho rằng người Việt di cư xuống phía Nam vào Việt Nam đã không còn hợp khẩu vị nữa khi các nhà ngôn ngữ học hiện thời xem những cội nguồn của người Việt nằm ở khu vực ngày nay là miền Trung Việt Nam và những phần phía Đông của Lào(47). Thứ hai, lí thuyết này bỏ qua những mối liên hệ rõ ràng giữa đoạn văn này và một truyện ngắn thời Đường có tên Liễu Nghị truyện của Lí Triều Uy vào thế kỉ VIII. Câu chuyện này xuất hiện đầu tiên trong một tập truyện chí quái triều Đường, tập Dị văn kí của Trần Hãn. Sau đó nó được đưa vào một bố tổng tập ở thế kỉ X là Thái Bình quảng kí ở một chương dành trọn cho những thông tin nói về rồng.

“Câu chuyện về Liễu Nghị” xảy ra trong thời Nghi Phụng (676-678) dưới sự trị vì của Đường Cao Tông. Nó kể về một học giả trẻ tên là Liễu Nghị người, sau khi thi trượt ở kinh đô, quyết đính đến thăm một người bạn ở quận Kinh Dương [涇陽] tỉnh Sơn Tây. Lưu ý rằng những chữ Kinh, Dương trong tên quận ở đây giống với chữ trong tên Kinh Dương Vương. Trên đường đi, Liễu Nghị gặp một cô gái chăn dê và phát hiện ra rằng cô gái là con của Long quân hồ Động Đình. Bố mẹ cô đã gả cô cho Kinh Xuyên quân ở Sơn Tây, nhưng ông ta đã đối xử tệ với cô và cuối cùng ruồng rẫy cô. Rồi cô nhờ cậy Liễu Nghi mang thư gửi cho cha mình, Long quân hồ Động Đình, và tóm lại, cuối cùng Liễu Nghị đã lấy cô con gái của Long quân(48).

Câu chuyện này rõ ràng là sự gợi ý cho cuộc hôn nhân giữa Kinh Dương Vương và Thần Long, con gái của Động Đình quân mà chúng ta thấy trong Liệt truyện Toàn thư. Trên thực tế, nó là một mối liên hệ không phải không được lưu ý trong quá khứ, bởi nó được bình luận trong Toàn thư. Văn bản Toàn thư được đặt rải rác với những chú thích ngắn gọn. Không rõ là ai hoặc là Ngô Sĩ Liên hoặc là một học giả nào đó sau này đã viết những lời bình luận này. Dù thế nào, sau đoạn nói về cuộc hôn nhân này, Toàn thư cũng có một bình luận có phần khó hiểu sau đây:

“Theo Đường kỉ, Kinh Dương lúc bấy giờ có người phụ nữ chăn dê, xưng là con gái út của Động Đình quân, lấy con thứ hai của Kinh Xuyên, nhưng sau đó nàng bị bỏ. Cô giao một bức thư cho Liễu Nghị, người đệ trình một kỉ vật choi Động Đình quân. Thế thì, những cuộc hôn nhân qua nhiều thế hệ giữa Kinh Xuyên và Động Đìnhđã có một lịch sử lâu dài”(49).

Bất kể là ai viết bình luận này rõ ràng đều biết những thông tin trong Liễu Nghị truyện, mặc dù ông khẳng định rằng nó bắt nguồn từ “Đường kỉ”(50). Tuy nhiên, lời bình luận khá rối rắm, đặc biệt là dòng cuối khi nó lưu ý rằng những cuộc hôn nhân giữa Kinh Xuyên và Động Đình “có một lịch sử lâu dài”. Như đã nói ở trên, Kinh Dương và Kinh Xuyên đều là 2 địa điểm ở tỉnh Sơn Tây, và cả hai đều được đề cập đến trong Liễu Nghị truyện. Rõ ràng, người nào đó viết bình luận này đã gần như kết hợp Kinh Dương Vương với Kinh Dương ở Sơn Tây khi mà những chữ này là giống nhau. Có vẻ như người chú thích đang cố gắng nói rằng từ khi Kinh Dương Vương cưới con gái Động Đình quân thời xa xưa, và từ khi có một cuộc hôn nhân ở thời Đường giữa con gái út của Động Đình Quân và một người nào đó ở khu vực Kinh Dương, thì đã có một lịch sử hôn nhân lâu dài giữa hai vùng đất này.

Vấn đề là một trong những nhân vật đã cưới con gái Động Đình Quân là một con người, Kinh Dương Vương, còn người kia lại là con trai của một con sông, Kinh Xuyên. Điều này rõ ràng là phi lí nhìn từ thực tế lịch sử, nhưng nó có thể hiểu được bởi thông tin từ Liễu Nghị truyện là hư cấu, cũng như câu chuyện về Kinh Dương Vương. Rốt cuộc, một số học giả Việt Nam có vẻ nhận ra điều này. Cuốn Khâm định Việt sử thông giám cương mục ở thế kỉ XIX, một cuốn sử mà nội dung được kiểm duyệt bởi triều đình nhà Nguyễn, đã không nhắc gì đến cuộc hôn nhân giữa Kinh Dương Vương và con gái Động Đình quân, một dấu hiệu cho thấy ai đó đã nhận ra rằng thông tin này rõ ràng là một kiến tạo.

Chú thích

44. LNCQLT, 1/12b.

45. Cái nhìn về lịch sử Việt Nam cổ được phát triển ở đầu thế kỉ XX bởi học giả người Pháp Léonard Aurousseau. Xem Léonard Aurousseau, “Le Première Conquête Chinoise des Pays Annamites” [Sự xâm chiếm đất Annam của Trung Hoa lần đầu tiên], Bulletin de l’École Française d’Extrême-Orient 23 (1923): 245 – 264.

46. Xem Đào Duy Anh, Lịch sử cổ đại Việt Nam [Ancient History of Vietnam] (Hà Nội: Văn Hoá Thông Tin, 2005), 206 – 264.

47. Về một sự bảo vệ quan điểm này, và một sự khảo sát những lập luận khác, xem Alves, “Linguistic Research,” 104 – 130.

48. Lý Phưởng và những người khác., soạn., Thái Bình quảng kí [Wide Gleanings Made in the Taiping Era], (984 sau CN), 419/1a–13a. Về một bản dịch tiếng Anh, xem Y. W. Ma và Joseph S. M. Lau, bt., Traditional Chinese Stories: Themes and Variations (Những câu chuyện Trung Hoa truyền thống: Các chủ đề và dị bản) (New York: Columbia University Press, 1978), 346 – 354.

49. ĐVSKTT, “Ngoạikỷ,” 1/1b.

50. Tên “Đường kỉ” duy nhất mà tôi có thể định vị là tên của một phần dành cho thời nhà Đường trong Tư trị thông giám [Zizhi tongjian] của Tư Mã Quang ở thế kỉ XI. Tuy nhiên, nó không đề cập gì đến những nhân vật trong đoạn văn này.

[Còn nữa]

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: