Đại sĩ trong núi và sự vô thường (không cần thiết) của học thuật trong thời đại số

28 May

Đại sĩ trong núi và sự vô thường (không cần thiết) của học  thuật trong thời đại số

By Le Minh Khai

Người dịch: Hoa Quốc Văn

Một tác phẩm tôi đã định đọc từ vài tháng qua là cuốn Bóng hình để lại: Số chuyên đề Trúc Lâm đại sĩ xuất sơn đồ của Nguyễn Nam.

Image

Chuyên khảo này nói về một bức tranh được vẽ năm 1363 về một sự kiện xảy ra năm 1304. Năm 1304, Trần Nhân Tông, một vị Hoàng đế nhà Trần đã từ bỏ ngai vàng ở cuối thế kỉ XIII và lui về vùng núi để tham Thiền, ra khỏi vùng núi để trao những lời răn dạy của bậc Đại sĩ cho con trai của mình, vị đương kim Hoàng đế Trần Anh Tông.

Làm thế nào người ta có thể vẽ một cảnh về một sự kiện đã xảy ra khoảng 60 năm trước đó? Đó là một vấn đề. Hơn nữa, có nhiều trí thức triều Minh sau đó đã làm thơ và viết những lời phẩm đề về bức tranh này (cuối cùng chúng được viết lên bức tranh). Lại nữa, làm thể nào chúng ta hiểu được những quan điểm của họ, khi biết rằng chúng được viết rất lâu sau sự kiện thực tế và được tạo ra bởi nhiều tác giả khác nhau?

Những câu hỏi này là những vấn đề mà Nguyễn Nam xem xét. Hiển nhiên, bức tranh này và những đoạn văn đi kèm nó là những sự tái hiện “hiện thực”. Vậy tất cả những điều này tái hiện cái gì, và làm thế nào chúng ta hiểu nó?

Rốt cuộc Nguyễn Nam cho rằng hình tượng trong bức tranh được cách điệu hoá ở mức độ nhất định (khả giải, trong khi biết rằng nó được vẽ rất muộn sau sự kiện nó miêu tả), và ông xem những thông tin văn chương là sự biểu hiện [điển hình cho] một kiểu văn bản “đồng tác giả”.

Image

Vượt lên trên điều này, có nhiều chi tiết trên thế giới mà Nguyễn Nam bàn luận trong công trình của ông đã chỉ rõ nền tảng văn hoá và xã hội phong phú của thời đại. Trong khi Trần Nhân Tông là một “Phật tử”, thì những ý tưởng và hình ảnh của “nhà Nho” và “Đạo sĩ” xuất hiện đầy rẫy trong các ghi chép đến từ giai đoạn này. Chúng ta cũng thấy rằng giới tinh hoa trong giai đoạn này mang tính quốc tế cực cao. Các Đạo sư từ Phúc Kiến đến Đại Việt và nhận thấy sự chào đón như ở nhà, cũng như những người lính nhà Tống chiến đấu bên cạnh các đội quân Đại Việt chống lại quân Mông Nguyên.

Cuối cùng, hiểu thấu giai đoạn này là rất khó khăn vì người ta phải thông thạo không chỉ Hán cổ, mà còn thạo cả những tác phẩm Phật giáo viết bằng Hán cổ. Nguyễn Nam là một người dũng cảm chấp nhận thách thức như thế. Tôi hoàn toàn là một “lính mới” khi bước vào lĩnh vực thứ hai này [tức tác phẩm văn học Phật giáo viết bằng Hán cổ – HQV], vì vậy đó là một lĩnh vực của cuốn sách mà tôi nghĩ tôi đơn thuần không thể đánh giá được.

Phải nói là, tôi không nghĩ rằng có nhiều người bên ngoài kia có thể [đánh giá được công trình], và điều này đưa tôi đến quan điểm rằng tôi thực sự muốn chuyển cuốn sách này cho người khác [đánh giá], và một điều nữa là nó (giống như nhiều công trình học thuật khác) nên được nhiều người đọc hơn sẽ được đọc dưới hình thức hiện tại của cuốn sách.

Thế giới học thuật ở Việt Nam bị gắn với những cuốn sách. Vì sao? Tôi nghĩ vì những lí do xã hội hơn là những lí do học thuật.

Có một truyền thống xã hội rất phong phú ở Việt Nam xung quanh những cuốn sách. Các học giả thích tặng sách của họ cho người khác, và các học giả cũng thích nhận sách tặng từ các học giả khác. Khi người ta tặng một cuốn sách cho ai đó, họ viết một dòng lưu bút hay lên trang đầu tiên, và sự trao đổi này thực hiện một chức năng xã hội rất quan trọng.

Trong khi điều này là hoàn toàn tuyệt vời trên một cấp độ xã hội, thì nó lại là một vấn đề lớn cho sự tiến bộ của tri thức. Bởi khi khá nhiều cuốn sách được công bố với số lượng nhỏ, nếu một ai đó không có mặt ở đó khi cuốn sách ra lò hay khi một học giả đang phân phát những bản sao mà ông/bà ta có, thì… bạn có lẽ chẳng bao giờ có thể đọc những gì người đó viết.

Tôi cảm thấy tình hình như thế đặc biệt với cuốn Bóng hình để lại, khi nó được công bố trong một tạp chí, Suối nguồn, cuốn tạp chí mà trong phạm vi tôi có thể nói, không sẵn ở bất cứ nơi nào bên ngoài Việt Nam (đây cũng là tình hình của một số tạp chí như Nghiên cứu phát triển, nhưng một số số của tạp chí này ít nhất cũng có sẵn trên mạng).

Trong khi điều này từ lâu đã là một vấn đề, thì bây giờ vấn đề càng trở nên gay gắt là ở những phần khác của thế giới [có tình trạng] 1) các thư viện không có tiền để mua sách; và 2) người ta đang chuyển sang công bố các dạng phi-sách.

Chẳng hạn, bạn có những nền tảng như Scalar, nó đang xuất hiện và được phát triển để cho phép người ta công bố các công trình học thuật trên mạng bằng các cách  thức mới. Khi tôi đọc Bóng hình để tại, điều thôi thúc tôi là đây là một tác phẩm sẽ cực kì có ích nếu được công bố dưới hình thức phi-sách.

Văn bản này kèm theo rất nhiều hình ảnh, nguyên bản Hán văn và những phụ lục. Dưới hình thức tuyến tính của cuốn sách, thật khó để cố gắng chuyển về và chuyển đến giữa phần văn bản tiếng Việt và nguyên bản Hán văn ở cuối tác phẩm.

Tuy nhiên, những nền tảng như Scalar cho phép người ta có thể tạo ra những văn bản “phi tuyến tính”. Và chúng cho phép người đọc lựa chọn – họ có thể đọc tiếp, hoặc họ có thể kích chuột để xem nguyên bản Hán văn, và rồi lại kích chuột để quay trở về văn bản chính yếu, hoặc họ có thể kích chuột để chuyển đến chỗ khác theo một hướng nào đó,v.v… tuỳ thuộc vào cách tác giả thiết kế “cuốn sách”.

Một nền tảng như Scalar cũng tạo điều kiện cho độc giả để lại những lời bình luận. Trong một lĩnh vực như lịch sử Việt Nam tiền hiện đại, nơi có khá ít người có thể đọc được chữ Hán cổ, và thậm chí ít người hơn hiểu được các tác phẩm Phật giáo viết bằng chữ Hán cổ, việc tạo ra một cuốn sách “công khai” và “sống động” khiến độc giả có thể bình luận trên đó, và một tác giả có thể “sửa lại” nó bất kì lúc nào, sẽ là điều tuyệt vời cho học giới.

Rõ ràng nó sẽ đòi hỏi sự can đảm một phần ở một tác giả khi họ phải “công khai” một văn bản để cho người khác bình luận (tôi đoán tôi nên thực hành những gì tôi giảng giải và thử nó đầu tiên). Và một vấn đề khác có liên quan đến cách thức những văn bản trực tuyến như thế có thể được đánh giá – nhiều người cần phải xuất bản thật dưới một định dạng “chính thức” có thể xác định được [bản quyền] nhằm phục vụ cho công việc của họ (nhưng đây là điều sẽ luôn luôn thay đổi khi văn hoá xuất bản thay đổi).

Rốt cuộc, việc tiếp tục với dạng thức kiến tạo tri thức hiện hành không có vẻ mang lại nhiều ý nghĩa. Tại sao lại nỗ lực tạo ra cái gì đó mà chỉ một số ít người mới có thể đọc được nó? Và khi người ta làm việc trong những lĩnh vực hẹp, tại sao lại tạo ra công trình [khoa học] bằng những cách thức không thể giúp nó được đính chính/ thay đổi/ hoàn thiện/ mở rộng một cách nhanh chóng?

Trần Nhân Tông có lẽ đã dành nhiều năm để suy ngẫm về sự vô thường của cuộc đời, nhưng chúng ta sẽ lãng phí những cuộc đời vô thường của mình nếu chúng ta dành thời gian của mình để tạo ra công trình học thuật mà ít người tiếp cận được và bình luận.

Đã đến lúc giải phóng chúng ta khỏi những cuốn sách và tư duy tuyến tính. Đã đến lúc chạy Scalar (hay những công cụ khả sánh nào đó giúp cho việc tạo ra những “cuốn sách” trong thời đại số).

Nguồn: http://leminhkhai.wordpress.com/2013/05/28/the-mahasattva-in-the-mountains-and-the-unnecessary-impermanence-of-scholarship-in-the-digital-age/

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: