Phong cách Hán và phục trang quyền lực ở Việt Nam thế kỉ XIX

22 Sep

Phong cách Hán và phục trang quyền lực ở Việt Nam thế kỉ XIX

By Le Minh Khai

Người dịch: Hoa Quốc Văn

 

Tôi đã chỉ ra từ cách đây há lâu trên blog này (here)  rằng có những văn bản của người Việt ở thế kỉ XIX đã gọi người Việt là “Hán” 漢. Trong khi trả lời một cầu hỏi của một độc giả, và trong khi nghĩ về một số điều tôi đọc được gần đây, bây giờ tôi nhận ra rằng khái niệm này cần được khảo sát kĩ hơn nữa.

Chẳng hạn có một mục nói về năm thứ 13 niên hiệu Minh Mạng nằm trong một chương về “việc vỗ về vùng biên cương” [phủ biên 撫邊] ở sách Minh Mệnh chính yếu như sau:

“Một viên quan đệ trình một tờ tấu, khẳng định rằng trấn Thuận Thành là đất Chiêm Thành xưa [tức Champa]. Trong hai trăm năm qua, nó đã từng là một chư hầu của triều đình và đã từng bước được thấm nhuần phong cách Hán [[Hán phong 漢風 – phong tục Hán – HQV]. Với những phương sách quản lí và những bài học luân lí [chính giáo 政教] bổ sung, trong vài thập kỉ [người dân] sẽ không còn khác biệt với dân Hán nữa [Hán dân 漢民]. Ngày nay, xe cộ và chữ viết đã được thống nhất [車書混一]. Tương Dương ở Nghệ An và Cam Lộ ở Quảng Trị đã được thiết lập cả quận và huyện. Chúng tôi xin bệ hạ phái các quan chức đến quản lí khu vực Thuận Thành, để chứng minh rằng không có ngoại lệ””  [以示無外].’” [明命正要卷之二十四,撫邊第二十一,22a] (1).

Image

Image

Vậy thì cái gì là “phong cách Hán” đã từng bước thấm nhuần vào dân Chàm? Liệu tất cả dân Chàm có chịu ảnh hưởng của nó? Hay chỉ giới tinh hoa thôi? Hay có lẽ chỉ là những người mà nhà Nguyễn có qua lại?

Mệnh đề mà tôi đã dịch sát là “xe cộ và chữ viết được thống nhất” chỉ một ý tưởng xuất hiện lần đầu trong một đoạn văn ở sách Trung dung 中庸 , nơi có câu sau: “Bây giờ trên khắp Thiên hạ, xe cộ cùng lối, chữ theo cùng mẫu, và hành vi theo cùng một tập quán” [今天下,書同文、車同軌、行同倫].

Trong khi “xe cộ và chữ viết được thống nhất” có thể chỉ có nghĩa là lãnh thổ được thống nhất, tôi nghĩa rằng cũng có những nghĩa rộng về chính trị và luân lí trong mệnh đề này. Rốt cuộc tôi nghĩ rằng điều vị quan chức này đang hi vọng không chỉ là lãnh thổ được thống nhất và quản lí theo cùng một cách ở khắp mọi nơi, mà còn là người dân ở khu vực ấy đều sống hoà bình cũng như duy trì lòng trung thành với triều đình.

Làm thế nào bạn khiến người dân làm thế? Bạn làm điều đó ít nhất một phần thông qua “chính sách quản lí và những bài học luân lí” [chính giáo].

Vậy thì khi vị quan chức này khẳng định rằng: “Với những phương sách quản lí và những bài học luân lí  [chính giáo 政教] thêm vào, trong vài thập kỉ [người dân] sẽ không còn khác biệt với dân Hán nữa”  [Hán dân 漢民], thì ông thực sự đang nói gì ở đây? Liệu mọi người sẽ nói cùng một ngôn ngữ? Không có hệ thống trường học công cộng lúc bấy giờ, và ngôn ngữ chính được dạy ở những trường học đó là chữ Hán cổ, vì thế không chắc rằng việc cùng là người Hán có nghĩa là người dân sẽ đều nói cùng một ngôn ngữ.

Có phải điều đó có nghĩa là moi người sẽ có thể đọc được chữ Hán cổ? Điều này không áp dụng cho nhiều người dân thường ở những khu vực như Đồng bằng sông Hồng, vì vậy việc nó sẽ được áp dụng trong trường hợp này cũng rất đáng ngờ.

Vậy là, “trở thành” người Hán có nghĩa là gì?

Có một mục ghi chép về năm thứ 18 niên hiệu Minh Mệnh trong cùng chương, ở đó ghi rằng Minh Mệnh đã nổi giận sau một cuộc nổi dậy của những “dân man gian ác” [ác man 惡蠻] ở một phần của tỉnh Bình Thuận, và sau khi ông đưa ra mệnh lệnh giảm thuế và vỗ về người dân, thì khu vực ấy vẫn không được yên ổn.

Do vậy, Minh Mạng đã phái một viên quan đề điều tra, và người đó báo cáo rằng từ khi những kẻ chống đối bị dẹp yên, dân cư không còn nhiều như trước, nhưng cuộc sống đã đi vào ổn định.

Viên quan này còn báo cáo rằng “Về ngôn ngữ và trang phục, nó đang dần dần giống với dân Hán”.

Image

Image

Làm thế nào có thể như thế? Làm thế nào ngôn ngữ và trang phục thay đổi “dần dần” sau kết cục của một cuộc nổi dậy? Có phải những “dân man” thay đổi trang phục và ngôn ngữ? Nếu vậy, họ sẽ nhận trang phục ở đâu, làm thế nào họ chi trả cho chúng, và họ sẽ tham gia “các lớp học ngôn ngữ” ở đâu?Họ có thể nói cái gì? Vị quan chức kia sẽ nói với ai? Ông có kiểm tra khả năng ngôn ngữ của đông đảo người dân ở khu vực đó không? Hay có lẽ sự thực là dân Hán trong khu vực đó chỉ là những người dân đã ở đây sau cuộc nổi dậy (vì thế là một nhóm dân cư nhỏ hơn).

Những đoạn văn như các đoạn trên đưa đến vô số câu hỏi cần phải đặt ra hoặc trả lời.

Ở đây tôi vừa nhớ lại một cuốn sách về trang phục ở các triều đình của nhiều thể chế khác nhau mà ngày nay là những bộ phận phía Bắc của Burma, Thái Lan và Lào, cuốn sách có tiêu đề Phục trang quyền lực (Power Dressing). Tác giả cuốn sách còn dụng ý trưng bày kèm theo những trang phục cung đình của các tiểu vương quốc ở khu vực ấy ở cuối thế kỉ XIX.

Image

Mặc dù cuốn sách này không cung cấp một sự thảo luận chi tiết về chủ đề này, nhưng điều nó làm rõ là trang phục là một công cụ rất quan trọng để “thể hiện” quyền lực.

Điều này hẳn cũng giống như trường hợp của Việt Nam ở thế kỉ XIX. Chắc hẳn giới tinh hoa bản địa đã “thể hiện” sự trung thành của họ với triều đình nhà Nguyễn thông qua cách họ phục trang, và tôi chắc rằng họ cũng “thể hiện” quyền lực của mình thông qua cách học phục trang cho người dân địa phương xung quanh họ. Ở một số trường hợp gười dân có lẽ đã thực hiện điều đó bằng cách sử dụng cách phục trang họ nhận được từ triều đình trung ương, và ở các trường hợp khác, họ không thực hiện, và rồi ở những trường hợp khác họ dường như họ đã bắt kịp với kiểu phục trang lai ghép nào đó.

Ăn mặc có vẻ như cũng là cách mà các quan chức triều Nguyễn “xem xét” lòng trung thành. Dân Hán là những người dân trung thành với triều đình. Tuy nhiên điều tôi băn khoăn là ai phải ăn mặc như người Hán (hay bao nhiêu người phải mặc theo cách đó) vì một quan chức triều Nguyễn đã “xem xét” một khu vực như là khu vực bao gồm người dân Hán?

Cuốn sách Phục trang quyền lực gợi ý rằng trong một số trường hợp, nó không yêu cầu nhiều tí nào, chỉ là những quan chức địa phương, và chỉ khi họ gặp những quan chức đến từ triều đình trung ương hay những lãnh chúa chư hầu.

Vậy thì Việt Nam ở thế kỉ XIX là như thế nào? Ai là Hán dân? Làm thế nào người ta “trở thành” một Hán dân? Và phục trang cũng như ngôn ngữ đóng vai trò gì trong hiện tượng này? Rồi ngôn ngữ nào đây?

Khá nhiều câu hỏi, khá ít câu trả lời.

Nguồn: http://leminhkhai.wordpress.com/2013/02/21/the-han-style-and-power-dressing-in-nineteenth-century-vietnam/

Chú thích:

(1) Chỗ này có lẽ là: “…lại mời ‘mệnh quan’ [triều đình] đến điều hành, xử lí, để tỏ cho họ thấy không có sự phân biệt [trong-

ngoài]” (HQV).

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: