José Rizal, Hoài-Thanh và bóng ma so sánh

21 Oct

José Rizal, Hoài-Thanh và bóng ma so sánh

By Le Minh Khai

Người dịch: Hoa Quốc Văn

Đọc qua một số tờ báo mà Thư viện Quốc gia Việt Nam đã số hoá, tôi gặp một tuần báo có tên Sông Hương. Trong số đầu tiên, phát hành ngày 1 tháng 8 năm 1936, có một bài báo của một người tên là Hoài-Thanh mang tựa đề “Vấn đề học thuật nước ta chỉ là một vấn đề tâm lý và luân lý”.

Image

Sau đây là một số trích đoạn:

“There is perhaps no country on the face of the earth where the people who call themselves scholars are as indifferent to scholarship as in our country. We still have a reputation for being dedicated to scholarship, but we are actually just dedicated to gain and glory. When engaging in scholarship does not bring us gain and glory then there are very few people who wish to engage in it anymore. There are very few people who are fond of engaging in scholarship for the sake of scholarship.”

[Dễ thường thế giới không có nước nào mà những người tự nhận là học giả lại lạnh lung với việc học giả như ỏ nước mình. Người mình vẫn được tiếng là hiếu học nhưng đúng ra chỉ là hiếu lợi và hiếu danh. Khi sự học không đưa đến cho mình lợi và danh thì ít ai còn thèm màng đến nó nữa. Í tai biết ham học vì sự học.]

“Famous scholars like Henri Poincaré, Fr. Houssay and G. Milhaud all recognize that science only has one purpose, to search for the truth, and that it should not have any other purpose.”

[Những học giả trứ danh như Henri Poincaré, như Fr. Houssay, như G. Milhaud đều công nhận rằng khoa học chỉ có một mục đích là tìm sự thật và không nên có mục đích gì khác.]

“That we peoples of Asia have not made much progress in terms science and scholarship is perhaps in part because we are so obsessed with the benefits that we see immediately before us.”

[Các dân tộc Á-đông ta ít tiến về phương diện khoa-học và học thuật có lẽ một phần cũng vì chúng ta quá ham mê theo những cái lợi trước mắt.]

“So if we want our country to have a scholarship in the future, first and foremost we must change this mindset and resolutely follow a new set of morals.”

[Vậy ta muốn nước ta sau này cũng có một nền học thuật, trước hết cần phải đổi hẳn cái tâm lý ấy đi và quả quyết theo một nền luân lý mói.]

Khi đọc bài báo này, tôi nghĩ ngay đến một trí thức Philippines là José Rizal. Trong cuốn tiểu thuyết của mình, Noli Me Tangere, có một cảnh trong đó nhân vật chính trở về Philippines từ Châu Âu và nhận ra rằng anh ta không thể nhìn vào gia đình mình như đã từng nhìn trước đây bởi vì trong đầu anh ta có hình ảnh của châu Âu luôn khiến anh phải đưa ra những so sánh.

Rizal, viết tiểu thuyết bằng tiếng Tây Ban Nha, gọi hiện tượng này là “el demonio de las comparaciones”, một từ mà Benedict Anderson dịch là “bóng ma so sánh”.

Image

“Bóng ma” giống như con ma. Nó là cái gì đó có thể nhìn thấy một phần, và nó có thể ám ảnh ai đó.

Vài thập kỉ sau khi José Rizal viết về hiện tượng này, rõ ràng bóng ma so sánh đang ám ảnh Hoài-Thanh, tác giả bài báo trên tờ Sông Hương. Đối với Hoài Thanh, không thể nhìn “học thuật nước ta” mà lại không nhìn “học thuật nước ấy”.

Công bằng mà nói, bóng ma so sánh đã tồn tại từ lâu ở Việt Nam. Trước thế kỉ XX, các học giả Việt Nam so sánh nước mình với đế quốc khổng lồ phương Bắc, và nhận ra nhiều điều phải lo lắng. Tuy nhiên, một sự thay đổi bắt đầu xung quanh quãng thời gian José Rizal viết tiểu thuyết của mình ở thập kỉ 1890s, nơi bóng ma “phương Bắc” đã bị thay thế bởi bóng ma “phương Tây”.

Đây là bóng ma đang ám ảnh Hoài-Thanh năm 1936.

Nguồn: http://leminhkhai.wordpress.com/2013/10/20/jose-rizal-hoai-thanh-and-the-spectre-of-comparisons/

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: