Đầu bay, đồng cốt “xăng pha nhớt” và Đông Nam Á như một lĩnh vực nghiên cứu về Đông Nam Á

22 Nov

Đầu bay, đồng cốt “xăng pha nhớt” và Đông Nam Á như một lĩnh vực nghiên cứu về Đông Nam Á

By Le Minh Khai

Người dịch: Hoa Quốc Văn

Hôm nay, có người hỏi tôi gợi ý cho họ một số công trình về lịch sử đại cương Đông Nam Á, và điều này nhắc tôi về một “vấn đề” lớn hơn mà tôi đã và đang nghĩ lâu nay, tức là, câu hỏi “Đông Nam Á là gì?”.

Chúng ta biết rõ rằng nỗ lực nghiên cứu Đông Nam Á “như một khu vực” chỉ thực sự bắt đầu từ sau Thế chiến II, và rằng nó là một lĩnh vực rộng trong thế giới nói tiếng Anh.

Image

Các công trình như Lịch sử, văn hoá và Tôn giáo trong các bối cảnh Đông Nam Á (History, Culture, and Region in Southeast Asian Perspectives) của O.W.Wolters và bộ Đông Nam Á trong thời đại Giao thương (Southeast Asia in the Age of Commerce) 2 tập của Anthony Reid là những đóng góp chủ yếu cho nỗ lực này nhằm xác định Đông Nam Á như một khu vực, và mặc dù người ta nghi ngờ những ý tưởng cá nhân trong các công trình này, tuy nhiên chúng vẫn tiếp tục đóng vai trò những “xuất phát điểm” cho nhiều người để hiểu Đông Nam Á.

Đó là cái đã làm tôi khó chịu, và để tôi lấy một ví dụ xem vì sao nó lại như thế.

Năm 1993, O.W.Wolters, người lúc bấy giờ là nhân vật chủ yếu trong lĩnh vực Đông Nam Á học ở Hoa Kỳ, và là người đã giảng dạy ở một trường đại học Mỹ ưu tú (Cornell), đã có một cuộc nói chuyện tại một hội thảo của các sử gia Đông Nam Á ở Jakarta, sau đó được xuất bản trên tạp chí Indonesia với tên “Đông Nam Á như một lĩnh vực nghiên cứu Đông Nam Á” (bài báo có thể download ở here).

Trong bài phát biểu của mình, O.W.Wolters nói về 8 “khía cạnh hoặc kiểu văn hoá nổi bật gắn với quá khứ của khu vực [Đông Nam Á]. Đây là những điều ông nói:

1) Khía cạnh đầu tiên là thời điểm duy nhất có ý nghĩa là “bây giờ”…

2) Bởi vì “bây giờ” là thời điểm có ý nghĩa, sự quan trọng kèm theo là nó phải “cập nhật” hay “đương đại”.

3) Khả năng được “cập nhật” thường được nối với và duy trì bởi cảm giác là một bộ phận không thể thiếu của chỉnh thể “thế giới” đã biết hơn là đơn thuần thuộc về khoảnh chủ quyền của riêng ai đó.

4) Cái đem lại nét khác biệt đối với đời sống công khai trong phạm vi chính Đông Nam Á là một sự nhấn mạnh về văn hoá vào “con người” và “thành tựu” hơn là vào “nhóm” hay địa vị “cha truyền con nối”.

5) Trong nền văn hoá hướng về thành tựu này, nhân lực là một nguồn kinh tế chủ đạo của một lãnh tụ và đặc biệt cần thiết cho việc cung cấp sản phẩm nông nghiệp thặng dư để củng cố triều đình, các công trình công cộng, các cuộc phiêu lưu quân sự, và ngoại thương.

6) Không ngạc nhiên trong bối cảnh văn hoá này, các lãnh tụ được lí tưởng hoá và thậm chí được sùng kính như là các bậc thầy về ứng xử giỏi, thường xuyên được khái niệm hoá thành hành vi tôn giáo tốt.

7) Nhưng mặc dù có những niềm hi vọng cao về vương quyền, không có việc được kéo dài hoặc, có lẽ, bất kì thời kì trung ương tập quyền mạnh.

8) Bởi vì những tổ chức chính phủ được thư giãn, các căn cước chủng tộc ở các lề biên của những chính thể chủ yếu được để yên và thường được tái hiện bằng những lớp sinh thái học kề nhau trên tấm bản đồ vật lí. Không có “các đường biên” theo nghĩa hiện đại mà chỉ có những ngoại biên “xôi đỗ”Image.

Điều đầu tiên cần phải làm rõ về 8 điểm này là: chúng đều tích cực. Hễ khi nào các viện sĩ nói về khu vực nghiên cứu/tìm tòi “của họ” dưới ánh sáng tích cực như thế, điều đó với tôi luôn là một dấu hiệu trực tiếp cho thấy vị viện sĩ này đã rời bỏ thế giới học thuật và tiến vào một địa hạt khác, phải chăng là địa hạt của tuyên truyền viên, đĩ điếm học thuật, kẻ tự yêu mình,v.v…bởi vì chẳng có khu vực nào của thế giới là nơi mọi thứ đều tốt.

Điều thứ hai cần làm rõ là những điểm đó chẳng có gì đặc biệt cho Đông Nam Á cả. Nếu chúng đặc biệt, thì có nơi nào trên thế giới người ta không đánh giá là “có cập nhật”?? Tôi nghĩ đó là đặc trưng nhân loại phổ biến. Nó chẳng đặc biệt với bất kì khu vực nào của thế giới. Vậy tại sao lại nói như thế?

Tôi nghĩ có nhiều nguyên nhân khác nhau khiến một người như O.W.Wolters lại phát triển một cái nhìn tích cực về Đông Nam Á như thế. Tuy nhiên, những nguyên nhân đó ít có liên quan gì đến bản thân Đông Nam Á, và nó liên quan nhiều đến đời sống chính trị lúc bấy giờ, phải chăng đó là đời sống chính trị của sự giải thực dân hoá trong khu vực hoặc đời sống chính trị của việc kiến tạo một không gian cho ngành Đông Nam Á học ở các trường đại học Mỹ.

Image

Ngày nay Đông Nam Á đang thay đổi nhanh và có một niềm hứng thú không ngừng với khu vực này, một phần bởi những sáng kiến ASEAN, nhằm học và dạy về Đông Nam Á. Trong quá trình đó, có những người đang hướng tới cái mà họ thừa nhận là các nguồn tư liệu đáng tin cậy (“nền học thuật phương Tây”), và họ đang đọc những công trình của những người như O.W.Wolters…

“Vấn đề” là ở chỗ một số cái mà Wolters nói không đủ tin cậy. Những tuyên ngôn như trên là thiên lệch, và phi-học thuật.

Khi tôi giảng dạy về Đông Nam Á, tôi không dùng bất kì khái niệm nào mà Wolters đã dùng ở đây hoặc một nơi nào khác. Thay vào đó, tôi theo đuổi những ý tưởng riêng của mình về những nhân tố văn hoá gì đã gắn kết khu vực lại với nhau, và trước hết giữa chúng là những cái đầu bay và những đồng cốt đồng bóng.

Suốt phần lớn khu vực mà hiện nay chúng ta xác định là Đông Nam Á, chúng ta có thể tìm thấy một loại ma chung. Được biết đến là krasue ở Thái, aap ở Khmer, penanggalan ở Mã Lai và mananaggal ở Tagalog, đây là một phụ nữ có đầu có thể tách khỏi thân, và sau đó bay trong không trung với nội tạng treo lủng lẳng dưới cái đầu cắt lìa.

Image

Cô ta làm vậy vào ban đêm, và lùng sục những người đàn bà đẻ, vì cô ta thích ăn máu tươi, bào thai, nhau thai,v.v…

Người Việt không có tín ngưỡng này, và điều đó là quan trọng, bởi Việt Nam trong nhiều con đường không “thuộc về” Đông Nam Á, mặc dù về mặt lịch sử người Việt đã biết về những con ma như thế bởi sự tiếp xúc của họ với những láng giềng Đông Nam Á khác.

Rồi trong khu vực đều có những đồng cốt “xăng pha nhớt”. Từ những đồng cốt trong Đạo Mẫu Việt Nam đến nat kadaw ở Burma, rồi bisu ở Sulawesi, có một tính phổ quát trong cả khu vực ở chỗ người ta có thể thấy những đồng cốt có đặc tính đồng bóng.

Những đồng cốt như thế không thường xuyên chỉ là những người trở thành đồng cốt, mà họ hay được xem là có quyền lực nhất.

Với tôi, đây là những đặc trưng của Đông Nam Á.

Image

Giờ đây khi mà có một xu hướng đang lên ở Đông Nam Á là muốn tìm hiểu khu vực này, thì nơi nào người ta sẽ nhìn vào để xây dựng tri thức về khu vực này? Liệu có phải họ chỉ theo đuổi những ý tưởng của riêng mình? Hay liệu họ sẽ quay sang những nguồn tri thức “khả tín” như những nguồn tri thức đến từ các trường đại học phương Tây ưu tú?

Nếu họ nhìn vào những gì những người ở các trường đại học phương Tây ưu tú đã làm, thì họ sẽ cảm thấy hay, bởi O.W.Wolters tuyên bố rằng người dân ở Đông Nam Á đã luôn “cập nhật”. Nhưng liệu đó thực sự có phải là cái riêng biệt của Đông Nam Á?

Gần cuối bài nói chuyện, Wolters khẳng định rằng, “giờ đây tôi phải nhắc các bạn rằng tôi đã đề xuất những khía cạnh văn hoá này với hi vọng rằng chúng sẽ kích thích sự tự ý thức ở công chúng Đông Nam Á. Mục đích của tôi không phải là áp đặt cái nhìn của tôi lên các bạn”.

Image

??? Mục đích của Wolters không phải là áp đặt các ý tưởng của ông lên người dân Đông Nam Á, mà phải chăng người ta nghĩ rằng ông có thể “kích thích sự tự ý thức”?

Tôi nghĩ cách “kích thích sự tự ý thức” là phải khuyến khích người ta không chú ý gì vào thứ rác rưởi bị chính trị hoá mà các viện sĩ ở Mỹ đôi khi tạo ra, và phải khuyến khích người ta chỉ nghĩ có phê phán về cái thế giới họ đang sống trong đó.

Tuy nhiên, tôi cá rằng, khi càng nhiều nước ở Đông Nam Á giảng dạy về khu vực này trong một nỗ lực để tán dương ASEAN hoà nhập, họ sẽ [càng] giảng dạy về một Đông Nam Á “thống nhất”, biểu tượng của việc “cập nhật” và rằng họ sẽ trích dẫn “tri thức khả tín” của “phương Tây” khi tiến hành việc đó.

Nguồn: http://leminhkhai.wordpress.com/2013/11/21/flying-heads-third-gender-spirit-mediums-and-southeast-asia-as-a-southeast-asian-field-of-study/

Advertisements

One Response to “Đầu bay, đồng cốt “xăng pha nhớt” và Đông Nam Á như một lĩnh vực nghiên cứu về Đông Nam Á”

  1. Thúy Hằng Nghiêm November 23, 2013 at 11:44 pm #

    Đúng là cần phải làm rõ thêm về tính đa văn hóa, tính thống nhất trong đa dạng bằng nỗ lực lượng hóa, mô hình hóa, hệ thống hóa trước khi trạ trả lời câu hỏi lớn tôi là ai

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: