Vị thần làng Phù Đổng và các truyện kể phản-dân gian

4 May

Vị thần làng Phù Đổng và các truyện kể phản-dân gian

Tác giả: Lê Minh Khải

Người dịch: Hoa Quốc Văn

 

Tôi vừa tham gia một cuộc thảo luận dài trên Facebook về, giữa những thứ khác, câu chuyện về một vị thần của người Việt ở làng Phù Đổng, được biết đến với tên gọi Thánh Dóng, hay Xung Thiên Thần Vương (冲天神王) hoặc Phù Đổng Thiên Vương  (扶董天王). Tôi đã viết về lịch sử vị thần này trong một bài báo chưa được xuất bản. Thay vì đợi cho đến khi bài báo đó được in ra, tôi sẽ post vài thông tin (với một số thay đổi) từ bài báo về Thánh Dóng đó ở đây.

Một trong những điểm mà chúng tôi còn đang tranh cãi là liệu những câu chuyện như câu chuyện này có bắt nguồn từ “dân gian” và/hoặc phản ánh đời sống của nhân dân hay không. Tôi không nghĩ là có. Thay vào đó, tôi nghĩ rằng chúng phản ánh những quan tâm của giới tinh hoa, và những quan tâm đó thường ngược hướng với “dân gian” hơn là chia sẻ cùng họ.

Theo nghĩa thông thường, tôi đồng ý với một thuật ngữ mà nhà sử học Olgar Dror dùng trong cuốn sách của bà viết về Liễu Hạnh để chỉ những câu chuyện như thế – chúng là những “truyện kể phản-dân gian”.

Chúng ta có thể thấy rõ điều này trong các thông tin mà chúng ta có được về vị thần ở làng Phù Đổng này, khi mà có nhiều câu chuyện khác nhau được sáng tạo ra về vị thần này trong một giai đoạn chừng vài thế kỉ, và tất cả những câu chuyện đó đều được sáng tác bởi những thành viên của giới tinh hoa có học thức và phản ánh sự quan tâm của họ.

Những người đầu tiên sáng tạo ra câu chuyện về vị thần này là các sư tăng.

Từ một vị thổ thần đến thần hộ pháp Phật giáo

Thông tin mà chúng ta có được về sự hiển linh sớm nhất của một vị thần ở làng Phù Đổng đến từ một truyện kể có tên Phù Đổng Thiên vương trong Việt điện u linh tập. Một số dị bản của văn bản này trích dẫn Báo cực truyện như là nguồn tư liệu cho tường thuật của nó về vị thần này. Mô tả về Phù Đổng Thiên Vương trong Việt điện u linh tập khẳng định rằng vị thần này vốn là một thổ thần. Rồi văn bản chép rằng trong quá khứ khi một vị Thiền sư có tên là Chí Thành nào đó xây dựng ngôi chùa ở làng Phù Đổng, ông đặt bài vị của vị thổ thần ở bên phải cổng chùa. Tuy nhiên, sau đó, ngôi chùa rơi vào tình trạng đổ nát và người dân địa phương dùng đồng cốt để giao tiếp với vị thần này. Kết quả là, chỗ này trở thành “dâm từ” (VĐUL, 15b).

Image

Việt điện u linh tập tiếp tục nói về một thời điểm ở đầu thế kỉ XI khi một Thiền sư khác, Đa Bảo, đang phụng sự ở làng Phù Đổng. Văn bản chép rằng Thiền sư Đa Bảo muốn dẹp bỏ vị thần này, và một ngày nọ trên một cây lớn trước chùa có một bài thơ xuất hiện một cách huyền bí với những dòng như sau:

Phật Pháp ai là người có thể bảo vệ? 

Hãy để người ấy sống ở Kỳ viên. 

Nếu đó không phải là Phật Pháp của chúng ta, 

Thì hãy chuyển khỏi nơi này ngay lập tức.

[Kỳ Viên là khu vườn và tự viện ở Bắc Ấn nơi Phật tổ nhiều lần giảng đạo]

Sau khi nghe bài thơ này, Thiền sư Đa Bảo đã tụng đọc nó hàng đêm. Một đêm sau khi ông tụng đọc xong bài thơ, ông nghe vọng lên tiếng người nói:

Phật Pháp tràn đầy lòng từ bi, 

Uy quang trùm cả các cõi trời. 

Ta sẵn long quy thuận và chấp nhận những giới luật,

Và luôn luôn hộ vệ Kì Viên.

Ngày hôm sau, Thiền sư Đa Bảo dựng một ban thờ và làm một cỗ chay để cúng vị thần đó (VĐUL, 15b-16a).

Image

Không rõ Chí Thành là ai, nhưng Nguyễn Tự Cường (trong Thiền ở Việt Nam thời trung đại, các trang 48,107 và 113) gợi ý rằng cái tên này chỉ Cảm Thành, một người đã khởi tạo chùa Kiến Sơ ở làng Phù Đổng vào thế kỉ IX, cũng ngôi chùa mà Đa Bảo trụ trì ở đầu thế kỉ XI. Bất kể Chí Thành chính xác là ai, điều rõ ràng từ tường thuật về những hành động của hai vị trên là: nó nhằm chứng minh cho tính ưu việt của Đạo Phật so với uy lực của các vị thần bản địa. Trong khi nỗ lực của Chí Thành nhằm ứng phó với thổ thần địa phương có lẽ đã thất bại sau khi ông mất, thì cuối cùng đạo Phật cũng đã giành ưu thế, khi mà rốt cuộc vị thần địa phương cũng tuyên bố ủng hộ và bảo vệ Đạo Phật.

Từ ủng hộ Phật giáo đến dẹp nội loạn cho nhà Trần

Ở thế kỉ XIII, vị thần địa phương này một lần nữa bị biến đổi, lần này bởi giới tinh hoa cầm quyền triều Trần. Điều này có liên quan đến một thực tế là làng Phù Đổng thực sự hỗn loạn trong giai đoạn chuyển giao từ Lí sang Trần. Chúng ta biết điều này từ những thông tin được ghi chép trong công trình sử học thế kỉ XV của Ngô Sĩ Liên, Đại Việt sử kí toàn thư.

Image

Đại Việt sử kí toàn thư chép rằng năm 1218 một chiếu lệnh được ban ra để bắt một cư sĩ ở [chùa] làng Phù Đổng có tên là Nguyễn Nộn vì cáo buộc rằng ông ta đã bắt được một miếng ngọc bích [bọc] vàng nhưng từ chối dâng lên triều đình. Rồi năm 1219, Trần Tự Khánh, một vị tướng của triều Lý và là thành viên của họ Trần – dòng họ sẽ thay thế nhà Lí ít năm sau đó – đã dâng một bản tấu lên vua xin cho phép Nguyễn Nộn chuộc tội bằng cách dẫn quân đi dẹp một cuộc khởi nghĩa. Vua Lý Huệ Tông chấp thuận tấu nghị này và phái Nguyễn Nộn dẫn quân tấn công vài nhóm dân man mà Trần Tự Khánh trước đó chưa thể dẹp được.

Image

Tuy nhiên, năm 1220 Nguyễn Nộn có vẻ như đã đẩy việc cho phép hỗ trợ triều đình dẹp loạn này đi hơi xa sự chuẩn thuận của triều đình, vì trong năm đó, ông chiếm cứ Phù Đổng và tự xưng là Hoài Đạo Vương. Trong khi làm vậy, ông cũng dâng một bản tấu về việc phụng sự triều đình và yêu cầu được đi dẹp loạn để chuộc tội. Tuy vậy, Lí Huệ Tông hiển nhiên không chấp nhận những hành động đó. Triều đình chuẩn bị có một chỉ dụ ban xuống nhằm lệnh cho Nộn phải dừng lại, nhưng Huệ Tông lâm bệnh và không hoàn thành được kế hoạch này (Bản kỉ, 4/30a-b)(2).

Image

Sức mạnh quân đội của Nộn ngày càng trở nên ghê gớm, và cho đến trước khi nhà Trần nắm quyền năm 1225, Nộn đã cai quản một vùng rộng hơn làng Phù Đổng rất nhiều. Năm 1228, ông ta đánh bại một thủ lĩnh nổi dậy khác và tự xưng là Đại Thắng Vương. Rồi ông bị bệnh và mất năm 1229 [Bản Kỷ, 4/34b, 5/1b-2a and 5/5a-b]

Ngay trước khi ông chết, triều Trần đã gửi một trong những viên chức của nó đến thăm hỏi Nộn, Nộn cố gắng thể hiện rằng ông vẫn còn rất khoẻ mạnh bằng cách ăn cơm và cưỡi ngựa, nhưng cuối cùng ông cũng chết.

Nguyễn Nộn có một nô lệ người Chàm tên là Phan Ma Lôi, một chiến binh phi thường. Sau khi Nộn chết, Phan Ma Lôi nhảy lên ngựa của Nộn và đi mất, không còn ai thấy nữa.

Do đó, vương quốc lại trở lại yên bình. (3)

Image

Nguyễn Nộn tạo thành một sự thách thức với trước hết là vương quyền nhà Lí rồi đến nhà Trần. Từ nhãn quan của một triều đại cầm quyền, sẽ là khôn ngoan khi đặt sức mạnh ấy dưới quyền của triều đình, và điều đó có vẻ chính là cái mà nhà Trần đã làm. Cụ thể, ai đó có vẻ đã sáng tạo ra một câu chuyện để xoá bỏ [hình ảnh] Nguyễn Nộn trong kí ức người dân và viết lại lịch sử của những gì đã thực sự xảy ra.

Chúng ta có thể thấy điều này trong một tác phẩm thế kỉ XIV có tên An Nam chí lược. Văn bản này chép những thông tin sau đây về ngôi đền ở làng Phù Đổng có tên Xung Thiên miếu.

“Trước đây trong vùng này có nội loạn. Bỗng nhiên có một người xuất hiện với uy đức. Người dân đều đi theo ông. Ông bèn lãnh đạo họ dẹp tan loạn lạc. Hoàn thành công việc, ông bay lên trời đi mất. Ông được mệnh danh là Xung Thiên Thần Vương. Người dân lập miếu thờ và cúng tế ông” [昔境內亂,忽見一人有威德,民皆歸之,遂領眾平其亂,已而騰空去。號為沖天王,民乃立祠禮祀之。] (4)

Image

An Nam chí lược được Lê Tắc, một người đã đầu hàng quân nhà Nguyên trong cuộc xâm lược của Mông Nguyên lần 2 năm 1285, viết. Thông tin về miếu Xung Thiên này vì vậy có thể phản ánh hoàn cảnh lịch sử ngay trước thời điểm này. Điều nó chỉ ra là vị thần ở Phù Đổng có vẻ như đã được biến đổi từ một vị thần địa phương ủng hộ Phật giáo sang một vị thần dẹp “nội loạn” với tư cách đại diện của triều đình trung ương.

Người ta có thể hình dung rằng sau khi Nguyễn Nộn chết, triều Trần có lẽ muốn ngăn chặn những người có uy tín khác từ Phù Đổng cạnh tranh với nó. Vì vậy, dường như ai đó có liên hệ với triều đình đã sáng tạo ra một câu chuyện mới về vị thần này. Điều thú vị là, họ dùng hình ảnh Phan Ma Lôi (một trong những kẻ tham gia cuộc nổi dậy) cưỡi ngựa đi mất, và biến hình ảnh đó thành một biểu tượng của việc dẹp loạn.

Từ việc dẹp nội loạn đến việc đánh giặc xâm lược phương Bắc cho vua Hùng

Ở thời điểm nào đó sau thời điểm này một câu chuyện khác lại được tạo ra. Bắt đầu từ cuộc xâm lược lần 2 của Mông Nguyên, nhà Trần gia phong cho Phù Đổng Thiên Vương mĩ hiệu trong 3 dịp khác nhau: 1285, 1288 và 1313 (VĐUL, 16a-b). Có lẽ cùng lúc mà triều đình ban các mĩ hiệu này, hoặc có thể sau đó, một câu chuyện mới về vị thần này được sáng tạo ra, vì Lĩnh Nam chích quái liệt truyện chứa một tường thuật khác về một vị thần ở Phù Đổng.

Image

Mang tên là Truyện Phù Đổng Thiên Vương, câu chuyện này xảy ra ở thời cổ trong giai đoạn mà các vua Hùng được cho là đã cai trị vùng đồng bằng sông Hồng. Một trong các vua Hùng đã không thực hiện nghi thức sang chầu triều Thương ở Trung Quốc. Vua nhà Thương dự định dùng cớ đi tuần du để xâm lược [Văn Lang].

Image

Khi vua Hùng nghe tin, ông triệu quần thần đến tham vấn. Một người đề xuất là vua nên tìm kiếm sự giúp đỡ của Long Vương, chỉ vị vua huyền thoại Lạc Long Quân. Vua Hùng lập một án thờ và cầu Long Vương xuất hiện. Rốt cuộc Long Vương cũng xuất hiện và báo cho vua Hùng rằng ông phải chuẩn bị đối phó với cuộc tấn công của “quân xâm lược phương Bắc” 3 năm sau đó. Để bổ sung vào việc chuẩn bị quân lực, Long Vương cũng nói rằng vua Hùng phải tìm ra “một nhân tài xuất chúng có thể dẹp tan quân xâm lược” và rằng người này nên được phong một danh hiệu và một thực ấp.

Image

Vua Hùng nghe theo lệnh của Long Vương và phái một đặc sứ đi tìm kiếm khắp vương quốc. Người này đến làng Phù Đổng nơi có một cậu bé ba tuổi chưa biết nói. Nó thậm chí còn không ngồi dậy được. Khi nghe tin sứ giả đến, mẹ đứa bé nói đùa với con trai: “Ta đẻ ra đứa con trai này ra, nhưng tất cả những gì nó làm được là ăn và uống. Nó không thể đánh giặc xâm lược và nhận được sự ban thưởng của triều đình để đền ơn bú mớm của ta”. Nghe vậy, đứa bé giận dỗi nói “Mẹ, hãy gọi sứ giả vào đây”. Khi sứ giả đến, cậu bé ngồi dậy và nói: “Hãy kíp quay về và tâu với nhà vua cho rèn một con ngựa sắt, cao 18 xích, một thanh kiếm dài 7 xích, một cây roi sắt, một bộ giáp sắt. Ta sẽ cưỡi ngựa, mặc áo giáp và ra trận. Quân xâm lược chắc chắn sẽ hoảng sợ và bị đánh bại. Cần gì vua phải lo lắng?” Khi sứ giả trở về báo cáo nhà vua, đứa trẻ ăn rất nhiều (cơm?) và lớn lên thành một người khổng lồ. Sau đó, người này đưa đội quân của vua Hùng đi đến chiến thắng, rồi ông cưỡi ngựa bay lên trời.

Image

Tường thuật trong Lĩnh Nam chích quái liệt truyện này bao gồm một quá trình dài lâu nhờ đó mà vị thần ở làng Phù Đổng này được nhiều lần đặt dưới uy quyền của giới tinh hoa. Từ Thiền sư Chí Thành và Đa Bảo qua Lý Thái Tổ rồi triều Trần cho đến có lẽ các quan lại-học giả của các triều Trần Lê, vị thần này được nhào nặn để phục tùng và thừa nhận những quyền lực cao hơn.

Trong khi đó, qua các truyện kể này, “dân gian” được kể cho những điều khác nhau – ủng hộ Phật giáo, không nổi loạn chống lại triều Trần, chống lại quân Mông Nguyên,v.v…

Từ người phò tá triều đại cho đến vị thần của một nước

Ở thế kỉ XX cũng có một sự biến đổi khác nữa. Thông tin trong câu chuyện về vị thần Thánh Dóng không thay đổi, nhưng cách sử dụng nó thay đổi. Cuốn theo cảm hứng của chủ nghĩa dân tộc lãng mạn, giới tinh hoa cầm quyền ở Việt Nam đã tìm cách sử dụng câu chuyện này để tạo ra một cảm quan về một truyền thống dân gian (dân tộc) phản ánh tinh thần của nhân dân. Theo cái nhìn ấy, vị thần này là kết quả của sự trải nghiệm chung của tất cả mọi người, cả kẻ thống trị và người bị trị, của sự đoàn kết với nhau nhằm chống ngoại xâm.

Image

Các cuộc xâm lược của quân Nguyên Mông ở thế kỉ XIII chắc chắn đã có một sự tác động đến cả kẻ thống trị lẫn người bị trị lúc bấy giờ, và điều này có thể giải thích vì sao câu chuyện Thánh Dóng xuất hiện sau thời điểm đó lại nói về một người đã đánh tan “giặc xâm lược phương Bắc”. Nhưng trước thời điểm đó, các truyện kể đã rất khác. Chúng là những truyện kể đã đặt kẻ thống trị và người bị trị trong thế đối lập.

Về nguồn gốc thực sự của vị thần này, nó có lẽ xuất hiện từ “dân gian”, nhưng ngày nay chúng ta không biết gì về nhận thức của họ về vị thần này, khi mà những cái nhìn của họ bị bài trừ và bị bắt phải thay đổi. “Tháng Dóng thật” là một thổ thần, và chúng ta chẳng biết gì về vị thần ấy, cũng không biết gì về “dân gian” đã thờ cúng vị thần ấy.

Nguồn: http://leminhkhai.wordpress.com/2014/02/13/the-spirit-of-phu-dong-and-anti-folk-stories/

Chú thích của người dịch:

(1) Nguyên văn bản dịch Toàn thư: Mậu Dần, [Kiến Gia] năm thứ 8 [1218], (Tống Gia Định năm thứ 11). Mùa xuân, tháng 3, động đất. Sao chổi mọc ở phương tây nam. Mùa thu, tháng 8, xuống chiếu bằt cư sĩở chùa Phù Đổng là Nguyễn Nộn, vì bắt được vàng ngọc mà không đem dâng. Kỷ Mão, [Kiến Gia] năm thứ 9 [1219], (Tống Gia Định năm thứ 12). Mùa xuân, tháng 2, Trần Tự Khánh tâu xin tha cho Nguyễn Nộn, cho đi theo quân đánh giặc để chuộc tội. Vua y cho. Mùa đông, tháng 10, sai Nguyễn Nộn đem quân đi đánh người Man ở Quảng Oai.

(2) Nguyên văn bản dịch Toàn thư: Canh Thìn, [Kiến Gia] năm thứ 10 [1220], (Tống Gia Định năm thứ 13). Mùa xuân, tháng 3, Nguyễn Nộn giữ hương Phù đổng, tự xưng là Hoài Đạo Vương, dâng biểu xưng thần, xin đi dẹp loạn để chuộc tội. Vua sai người đem sắc thư đến tuyên dụ. Song vì vua có bệnh phong, không thể chế ngự được.

(3) Nguyên văn bản dịch Toàn thư: Kỷ Sửu,[Kiến Trung] năm thứ 5[1229], (Tống Thiệu Định năm thứ 2, Nguyên Thái Tông Oa Khoát Đài năm thứ1. Mùa xuân, tháng 3, nhật thực.

Nguyễn Nộn ốm chết. Sau khi kiêm tính quân của Thương, Nộn tự xưng là Đại Thắng Vương, chè chén chơi bời bừa bãi. Nhưng Nộn cũng biết là thế không thể cùng đối lập với nhàTrần, định đến tháng 10 sẽ vào chầu, song còn do dự chưa quyết. Đến khi ốm nặng, vua sai nội nhân tớihỏi thăm, Nộn cố gượng ăn cơm, phi ngựa để tỏ ra còn khoẻ mạnh, không bao lâu thì chết. Người dưới quyền là Phan Ma Lôi Ngầm phóng ngựa chạy trốn, không biết là đi đâu. Ma Lôi là người Chiêm Thành, buôn bán ở Ai Lao, được Nộn nhận làm nô, có tài chủ động đánh thắng, dùng binh như thần. Sau khi Nộn chết, thiên hạ lại quy về một mối.

(4) Bản dịch khác: Xung-Thiên-Miếu: Tại làng Phù-Đổng, hồi xưa trong nước rối loạn, chợt thấy một người có uy có đức, dân đều về theo, người ấy bèn cầm quân dẹp loạn, rồi bay lên trời đi mất, hiệu là Xung-Thiên- Vương, dân lập đền miếu để thờ.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: