Giải Tây hoá lịch sử Việt Nam

6 May

Giải Tây hoá lịch sử Việt Nam

Tác giả: Lê Minh Khải

Người dịch: Hoa Quốc Văn

 

Trước đây tôi đã nhiều lần nói rằng giai đoạn quan trọng nhất để hiểu toàn bộ lịch sử Việt Nam là một giai đoạn được nghiên cứu ít nhất – đầu thế kỉ XX. Lúc bây giờ thế giới quan của người Việt Nam thay đổi triệt để và hoàn toàn đến mức ngày nay rất ít người Việt Nam nhận ra họ nghĩ khác tổ tiên của mình như thế nào!

Một cách để có được một hiểu biết về những thay đổi xảy ra vào giai đoạn đó là nhìn vào ngôn ngữ. Khi tạp chí Nam Phong bắt đầu ấn hành vào cuối thập niên 1910s, nó đính kèm một phụ trương định nghĩa những từ mới vừa du nhập vào tiếng Việt.

Image

Những từ này được tạo ra bằng cách dùng các thuật ngữ Hán cổ (và nhiều từ được các nhà cải cách Nhật Bản tạo ra vào thế kỉ XIX) nhằm dịch các thuật ngữ trong các ngôn ngữ phương Tây không có các từ tương đương trong các ngôn ngữ Đông Á.

Các biên tập viên của tờ tạp chí giải thích rằng một số từ có thể có vẻ xa lạ, nhưng rằng sau khi chúng được sử dụng một số lần chúng sẽ trở nên tự nhiên, chẳng hạn, chính những từ như “civilization” (văn minh 文明) và “society” (xã hội 社會) cũng đã từng khá xa lạ chỉ mới 10 năm trước đây.

Rất thú vị khi nhìn vào những bảng từ này. Một mặt dễ dàng nhận thấy rằng một số từ là mới, như “dân quyền ngôn luận”, dùng để dịch “Declaration of the Rights of Man [and of the Citizen]” (Déclaration des droits de l’homme [et du citoyen]). Mặt khác, các thuật ngữ có vẻ khá tự nhiên ngày nay nhưng lại khá khó để hình dung rằng chúng là những khái niệm mới chỉ vừa 100 năm trước, như “phong trào” dùng để dịch “a movement”.

Chẳng hạn, có bao nhiều bài báo và cuốn sách được viết cho đến nay về phong trào [nông dân] Tây Sơn ở cuối thế kỉ XVIII? Mà nếu khái niệm “phong trào” không tồn tại lúc bấy giờ, thì đó có phải là một phong trào?

Liệu thuật ngữ này vốn được phát triển trong một bối cảnh phương Tây có thực sự miêu tả bối cảnh Việt Nam ở cuối thế kỉ XVIII?Làm sao chúng ta biết? Có ai đã hỏi câu hỏi đó chưa? Hay người ta chỉ dùng các thuật ngữ phương Tây hiện đại để nói về quá khứ Việt Nam tiền hiện đại?

Khi tra trang zdict.net, rõ ràng thuật ngữ “phong trào/fengchao” được dùng trong quá khứ, chủ yếu trong thơ ca, nhưng nó có nghĩa rất khác “a movement”. Cụ thể là, nó là thuật ngữ mang các nghĩa phủ định và được dùng bởi giới tinh hoa cầm quyền nhằm chỉ “bạo loạn chính trị”.

Image

Điều đó rất khác với khái niệm “a movement”. Khái niệm “a movement” không tồn tại ở Đông Á trước thế kỉ XX. Nó là một khái niệm phương Tây được du nhập vào các ngôn ngữ Đông Á.

Một từ khác là “đồng hoá”, dùng để dịch “assimilation”. Tôi đã đọc vô số lần trong các công trình của các tác giả Việt Nam trong khoảng 50 qua về việc “người Trung Hoa” đã luôn cố gắng “đồng hoá” “người Việt” như thế nào. Vâng, nếu thuật ngữ được dùng chỉ hiện tượng này không tồn tại cho đến khi nó được du nhập từ một ngôn ngữ phương Tây ở cuối thế kỉ XIX, đầu thế kỉ XX vào các ngôn ngữ Đông Á, thì làm thế nào chúng ta biết rằng đây chính là cái mà “người Trung Hoa” cố gắng làm?

“Assimilation” được dùng trong nhiều ngữ cảnh khác nhau trong các ngôn ngữ phương Tây, nhưng khi nó được các tác giả Việt Nam dùng để nói về các ý đồ của người Trung Hoa, nó chỉ “đồng hoá văn hoá”. Đó là một nghĩa dường như xuất hiện rất muộn trong các ngôn ngữ phương Tây. Tra từ điển tiếng Anh Oxford, nghĩa sớm nhất của “assimilation” thiên về triết học, ngôn ngữ học hoặc y học hơn.

Image

Khi dùng chương trình ngram của Google để tìm kiếm 2 thuật ngữ “cultural assimilation”, chúng ta thấy rằng những từ này đi với nhau chỉ mới bắt đầu được sử dụng rộng rãi ở thế kỉ XX.

Image

Trong khi đó, định nghĩa của thuật ngữ tiếng Trung là “tonghua” (đồng hoá) chỉ ra rằng khái niệm này bắt đầu được sử dụng từ thời nhà Thanh (rất muộn) để chỉ rằng người ta đã “cùng nhận những bài học đạo đức”. Liệu điều đó có giống với “cultural assimilation”?

Luận điểm của tôi ở đây là muốn nói rằng sự Tây hoá của tư tưởng Việt là triệt để ở giai đoạn đầu thế kỉ XX đến nỗi nó hoàn toàn cắt đứt mối liên hệ của (nhiều) nhà sử học với quá khứ của Việt Nam, đến nỗi ngày nay quá khứ Việt Nam được tái hiện bằng các thuật ngữ phương Tây. Chúng ta đọc về “các phong trào” và những nỗ lực “đồng hoá”,v… nhưng chúng đều là các khái niệm phương Tây được du nhập vào đầu thế kỉ XX.

Để tái hiện lịch sử Việt Nam bằng một cách thức “Việt”, cần phải “giải Tây hoá” nó. Cách thức để khởi động việc làm này là bằng việc xem xét các bảng từ mới mà Nam Phong tạo ra ở đầu thế kỉ XX và bắt đầu nghĩ về việc các khái niệm đó đã thay đổi thế giới quan của người Việt như thế nào.

 

Nguồn: http://leminhkhai.wordpress.com/2014/01/02/de-westernizing-vietnamese-history/  

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: