Lịch sử cổ đại và học thuật liên ngành ở Việt Nam

6 May

Lịch sử cổ đại và học thuật liên ngành ở Việt Nam

Tác giả: Lê Minh Khải

Người dịch: Hoa Quốc Văn

 

Vài thập kỉ trước, ở Bắc Mỹ việc các nhà khảo cổ học sử dụng các văn bản lịch sử để diễn dịch và lí giải các phát hiện của họ là khá phổ biến. Rồi các nhà khảo cổ bắt đầu nhận ra rằng nhiều văn bản lịch sử không đúng sự thật, và rằng thay vì dùng các văn bản để lí giải các phát hiện của mình, họ chỉ nên tự diễn giải các phát hiện của họ mà thôi.

Tôi được nhắc nhở điều này khi đọc một đoạn trong một cuốn giáo trình lịch sử Việt Nam trong đó hoà trộn cả thông tin văn bản và khảo cổ học. Thông tin văn bản là câu chuyện được chép trong tập truyện thế kỉ XV, Lĩnh Nam chích quái, mang tên “Truyện Phù Đổng Thiên Vương” (còn gọi là Thánh Dóng).

Trong truyện này, một Hùng vương nghe tin nhà Ân (tức nhà Thương) sẽ tấn công để trừng phạt mình vì đã không tỏ sự thần phục với triều Ân. Các bề tôi của vua Hùng sau đó đã tìm thấy một cậu bé người bỗng lớn bổng lên thành một người khổng lồ, và cậu bé này đã đánh tan quân Ân, và Ân vương bị tử trận.

Nếu điều này (và những thứ như thế) đã thực sự xảy ra, thì người ta sẽ cho rằng một số chỉ dẫn nào đó phải xuất hiện ở các nguồn tư liệu Trung Hoa. Nhưng không có chỉ dẫn nào đến các sự kiện này trong các nguồn tư liệu Trung Hoa. Thay vào đó, thông tin này xuất hiện lần đầu trong Lĩnh Nam chích quái muộn hơn khoảng 2500 năm so với thời điểm mà truyện mô tả.

Vậy thì bạn sẽ làm gì với những thông tin như thế này?

VÂng, vào thập kỉ 1960s, các học giả ở Bắc Việt quyết định rằng cách xử lí những thông tin lịch sử có vấn đề như thế là xem xét các thông tin trong các lĩnh vực khác như khảo cổ học, dân tộc hoạc và ngôn ngữ. Họ tin (mà chẳng có chứng cứ nào ủng hộ cách nhìn này) rằng các truyện kể trong Lĩnh Nam  chích quái là những truyện được truyền miệng qua nhiều thế kỉ, và rằng phải có kiểu cứ liệu nào đó bên ngoài hỗ trợ cho việc xác nhận những truyện kể này.

Image

Vì vậy khởi đầu từ thập kỉ 1960s, có nhiều người đã kêu gọi các học giả kết nối những thông tin được ghi chép này với các phát hiện về khảo cổ học và dân tộc học. Đoạn văn trên đây là từ một bài báo mà Hoàng Hưng, một nhà sử học ở Viện Sử học, công bố năm 1972, tiêu biểu cho những bình luận mà nhiều người đưa ra vào thời gian đó. Về cơ bản điều ông nói là nếu một học giả không biết làm thế nào để “thận trọng chọn lọc” những thông tin đúng đắn trong một văn bản như Lĩnh Nam chích quái thì ông/bà ta sẽ mắc sai lầm. Rồi Hoàng Hưng cho rằng để tránh mắc sai lầm về quá khứ, người ta phải dùng phát hiện của các học giả ở các lĩnh vực khác để giúp xác quyết thông tin gì trong các văn bản như Lĩnh Nam chích quái là chính xác.

Bề ngoài, lời kêu gọi các học giả phải “liên ngành” này là một ý tưởng hay. Ngày nay đây là điều mà nhiều học giả khắp thế giới mạnh mẽ tán thành. Tuy nhiên, cái cách hướng tiếp cận “liên ngành” này đã được áp dụng ở Việt Nam không nhất thiết là thành công.

Lí do tại sao nó không thành công là bởi trước khi bạn có thể kiểm tra các văn bản bằng các chứng cứ khác, bạn phải đi đến kết luận tốt nhất về những văn bản mà bạn có thể  đưa ra. Bạn phải quyết định chứng cứ nào trong các văn bản đó có thể đến từ một giai đoạn trước đó và chứng cứ nào có vẻ như không thể hoặc chắc chắn không thể bắt nguồn từ một giai đoạn sớm hơn.

Phần lớn, quá trình này không xảy ra ở Việt Nam. Thay vào đó, các học giả thoải mái quyết định thông tin gì họ muốn chọn từ một văn bản như Lĩnh Nam chích quái và rồi học hoà trộn thông tin đó với thông tin từ các lĩnh vực khác để “chứng minh” rằng thông tin trong văn bản là chính xác.

Image

Đây là một ví dụ minh hoạ điều này. Trong một giáo trình lịch sử được dùng cho các khoá học trình độ đại học, có một đoạn ở phần mở đầu trong đó khẳng định rằng khảo cổ học đã “chứng minh” rằng câu chuyện về Thánh Dóng trên đây là chính xác về mặt lịch sử. “Chứng cứ” khảo cổ học để khẳng định điều này là nhiều vũ khí đã được tìm thấy từ thời Đông Sơn hơn là từ thời Phùng Nguyên sớm. Ý tưởng ở đây là những vũ khí nhiều hơn đó được những người như Thánh Dóng sử dụng để đánh tan giặc Ân.

Có nhiều vấn đề khác nhau với đoạn văn này. Trước hết, từ sự tồn tại đơn thuần của các thứ vũ khí, chúng ta không thể nói ai đánh ai. Rất có thể đó là người ở đồng bằng sông Hồng đánh nhau với những người khác cũng ở Đồng bằng sông Hồng.

Thứ hai, và quan trọng hơn, trước khi ai đó có thể tuyên bố rằng chứng cứ khảo cổ học “chứng minh” rằng truyện Thánh Dóng là chính xác về mặt lịch sử, chúng ta cần trước hết là tham gia vào một cuộc khảo sát có phê phán câu chuyện Thánh Dóng nhằm xem xét xem cái gì chúng ta có thể xác quyết bằng việc phân tích văn bản.

May mắn là, có 2 học giả đã làm như vậy.

Tạ Chí Đại Trường và Trần Quốc Vượng đều khảo sát câu chuyện này và đi đến cùng một kết luận. Họ đều kết luận rằng vị thần này đầu tiên được thờ như một vị nhiên thần, rằng sau đó các nhà sư đã chiếm riêng nó và sáng tạo một câu chuyện về nó, và cuối cùng ở cuối thế kỉ XIV, các học giả “Nho giáo” đã làm tương tự, sáng tạo ra câu chuyện về Thánh Dóng đánh tan giặc Ân.

 Image

Cuối cùng, không chỉ có những nghiên cứu văn bản có phê phán của hai học giả này đã thuyết phục [chúng ta], mà mô hình về những vị nhiên thần bị trước hết là các tăng lữ Phật giáo và sau đó các học giả Nho giáo thủ chiếm mà họ chứng minh này cũng là một hiện tượng cũng đã được chứng minh một cách hoàn hảo cho các phần khác của Đông Á bởi các học giả khác, và điều này khiến lập luận của 2 học giả thậm chí còn thuyết phục hơn.

Khảo cổ học do đó không “chứng minh” rằng câu chuyện về Thánh Dóng là chính xác về mặt lịch sử, bởi vì các công trình học thuật về văn bản có phê phán đã chứng minh rằng câu chuyện Thánh Dóng được sáng tạo ra ở cuối thế kỉ XIV, hay thậm chí còn muộn hơn.

Học thuật liên ngành chỉ phát huy tác dụng khi học thuật của mỗi chuyên ngành tương ứng đạt đến những chuẩn mực của mỗi ngành, và khi mọi người sử dụng thứ học thuật tốt nhất của mỗi chuyên nhành trong nghiên cứu của họ. Trong trường hợp Việt Nam, các học giả bắt tay tham gia và học thuật liên ngành trước khi nhiều vấn đề cơ bản trong khoa học lịch sử vốn có thể được giải quyết được giải quyết.

Câu chuyện Thánh Dóng là một ngoại lệ mà ở đó nó đã được giải quyết. Tạ Chí Đại Trường và Trần Quốc Vượng đi đến một kết luận thuyết phục rằng truyện Thánh Dóng không có thực trong lịch sử. Vì vậy các học giả nên lưu ý đến điều này mà không nên dùng thông tin đó để diễn giải các phát hiện khảo cổ học.

Đồng thời, có hàng loạt những thông tin khác trong một văn bản như Lĩnh Nam chích quái mà khoa học nghiên cứu văn bản có phê phán cũng có thể chứng minh là không có thật trong lịch sử (như nước Xích Quỷ, Việt Thường, Văn Lang, 15 bộ,v.v…). Cho đến khi các học giả làm điều đó, vẫn sẽ tiếp tục có nhiều ví dụ về sự thất bại của học thuật liên ngành [ở Việt Nam].

Nguồn: http://leminhkhai.wordpress.com/2014/02/08/early-history-and-multidisciplinary-scholarship-in-vietnam/

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: