Đông phương luận và những con tem bưu chính ở Đông Pháp

24 May

Đông phương luận và những con tem bưu chính ở Đông Pháp

Tác giả: Lê Minh Khải

Người dịch: Hoa Quốc Văn

Một bản dịch tiếng Việt cuốn Orientalism  (Đông phương luận) của Edward Said rõ ràng vừa mới được xuất bản. Cuốn sách này trở nên rất có ảnh hưởng sau khi nó xuất hiện lần đầu tiên năm 1978, trở thành một văn bản nền tảng cho lĩnh vực nghiên cứu hậu thực dân/hậu thuộc địa.

Trong sách của mình, Said khảo sát cách các tác giả phương Tây miêu tả về mặt lịch sử “phương Đông”, và ông cho rằng người phương Tây đã tạo ra một hình ảnh về phương Đông huyền bí và chưa phát triển, và bằng việc làm vậy họ ngầm tạo ra một lí do hợp lí để thuộc địa hóa phương Đông.

Image

Chủ điểm của Said là những trước tác về Trung Đông, nhưng các học giả được truyền cảm hứng từ tác phẩm của ông đã khảo sát các trước tác về các khu vực khác ở châu Á và phát hiện ra rằng khung diễn của ông vẫn đúng ở đó.

Gần đây tôi có lướt qua một bài báo xuất hiện trên các tờ báo Bắc Mỹ năm 1922 minh họa cho điều này. Bài báo được gọi là “Vụ bê bối về một con tem! Tại sao nước Pháp lại ban hành những mệnh lệnh chính thức đầy kích động khi được biết rằng những nàng tiên xinh xắn trên những con tem Đông Dương là những vũ nữ bản địa đẹp chết người đang khiêu vũ” và nó xuất hiện trên các tờ The Morning Tulsa Daily World và Richmond Times-Dispatch vào ngày 9 tháng 7 năm 1922 và Vancouver Daily World vào ngày 15 tháng 7 năm 1922.

Image

BÀi báo lưu ý rằng có một cơ quan cố vấn cho chính quyền Pháp có tên “Hội đồng tối cao về các Thuộc địa”, và cho biết rằng một trong các ủy viên của hội đồng, một “quý ngài tôn quý nào đó” có tên là Maitre Duchene” đã đến điều tra ở Đông Dương.  

“Hoàn thành việc điều tra các sự vụ về bưu chính, đường sắt, công nghiệp, chính trị và tài chính xong, ông được các ông hoàng bà chúa địa phương chiêu đãi trang trọng – và một trong những tiết mục chiêu đãi bao gồm một chuyến thăm chính thích đến “Cung điện nhạc Jazz” ngoài trời tốt nhất của Hà Nội, nơi các người đẹp vũ hội của An Nam, Cambodia và Bắc Kỳ lắc vai theo nhịp trống theo một cung cách mà nhờ nó phương Đông trứ danh đáng được biết đến”…

“Ban đầu không thể nói rằng cảnh tượng đó đã làm cho Maitre Duchene có bất kì cảm xúc nào mạnh hơn một sự tò mò tội lỗi – nhưng ngày sau sự xuất diện trên sân khấu của một nàng tiên An Nam nào đó với những đặc trưng rõ nét, đôi mắt long lanh và mái tóc đen nhánh, vị ủy viên hội đồng tối cao bị bắt gặp đang chỉnh lại cái kính một mắt của mình và ngả người về phía trước trong trạng thái kinh ngạc”.

Image

Maitre Duchene nhận ra rằng người phụ nữ nhảy trên sân khấu trông giống với người phụ nữ trên con tem mà ông đã thấy, và ông đến gặp Toàn quyền Maurice Long để phản đối việc đó.

Bên cạnh nhiều bình luận khác, Duchene còn nói thế này:

“Năm ngoái chúng ta có 1.583.672 con bò. Bò là một động vật cao quý. Trông nó sẽ rất tuyệt trên những con tem bưu chính. Tôi yêu cầu ông so sánh tấm ảnh những con bò và những vũ nữ của chúng ta và nói cho tôi biết có phải bò không có vẻ mặt đức hạnh và đáng tôn quý hơn…

“Rồi tại sao phải trang trí những con tem bưu chính chính thức của chúng ta bằng chân dung của những gái nhảy và những cô ả An Nam trơ trẽn ở Hà Nội?”

Image

Vị Toàn quyền khuyến khích Duchene đưa vấn đề lên Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Albert Sarraut, người từng là Toàn quyền Đông Dương khi những con tem kia được phát hành lần đầu.

Sarraut nói rằng ông đã rất bận bịu với nhiều vấn đề quan trọng hơn nên không chú ý tới những con tem, nhưng ông đồng ý với Duchene và nói “Tịch thu những con tem này bằng tất cả các phương tiện và đưa ra một mẫu mới. Trang trí nó bằng ảnh của những con bò, nhà sư, linh mục, nhà máy đóng hộp hoặc những con lạc đà. Nhưng đừng khiến trách tôi”.

Image

Ở phần cuối bài báo, nó lưu ý là tờ “Journal Officiel” của Đông Pháp trước đó không lâu đã công bố một thông báo trong đó khuyến khích mọi người đệ trình thiết kế cho những con tem mới. Tôi đoán rằng bài báo này là một tác phẩm hư cấu được sáng tác bởi người đã nhìn thấy một thông báo ở một trong những ấn bản do chính quyền thuộc địa ở Đông Dương phát hành.

Tuy nhiên, điều quan trọng là ở cái cách nó tái tạo những kiểu mô tả mang tính Đông phương luận mà Said bàn đến trong cuốn Đông phương luận. Thực tế là, một số từ ngữ và hình ảnh bắt nguồn trực tiếp từ Trung Đông, ví dụ như việc đề cập đến một “nàng tiên” (một cô gái trẻ đẹp), và những ông hoàng bà chúa.

Image

Một điều cũng thú vị nữa là có một bức ảnh của Evan-Burrows Fontaine đi kèm theo bài báo về Đông Dương này. Fontaine là một vũ nữ nổi tiếng ở thời điểm bài báo được viết nhờ việc trình diễn những vũ điệu “kiểu phương Đông” khác nhau, những vũ điệu có lẽ ít giống với bất kì vũ điệu có thực nào ở phương Đông và giống nhiều hơn với những sự tưởng tượng của người Mỹ về một Kẻ Khác huyền bí.

Còn nhiều điều khác người ta có thể nói về bài báo này, nhưng rõ ràng nó là một ví dụ hay về những ý tưởng và hình tượng mà Edward  Said bàn đến trong cuốn sách của mình. Từ khi nó được xuất bản năm 1978, có khá nhiều ông trình học thuật đã xuất hiện hoài nghi những phượng diện khác nhau trong lập luận của Said. Sự mô tả phương Đông của phương Tây không đơn giản như những gì Said nhiều lần đề xuất, nhưng khi người ta nhìn vào những bài báo như bài báo này, rõ ràng phần nhiều những gì Said viết là đúng hướng.

[Bài báo có thể tìm thấy ở đây: Chronicling America]

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: